Η νοσοκόμα δεν πρόλαβε καν να σηκώσει τα μάτια της από τον φάκελο.
«Η σύζυγός του γνωρίζει για την επέμβαση που είχε κάνει πριν από έξι χρόνια;»
Η πεθερά μου, η κυρία Δήμητρα, που μέχρι εκείνη τη στιγμή στεκόταν δίπλα μου στον διάδρομο του ΑΧΕΠΑ με τα χέρια σταυρωμένα και το γνώριμο ύφος ανθρώπου που θεωρεί ότι ελέγχει κάθε κατάσταση, άσπρισε τόσο απότομα ώστε νόμιζα πως θα λιποθυμήσει.
«Ποια επέμβαση;» ρώτησα.
Η νοσοκόμα σήκωσε επιτέλους το κεφάλι.
Κοίταξε εμένα. Μετά τη Δήμητρα. Ύστερα ξανά τον φάκελο.
«Συγγνώμη», είπε αργά. «Νόμιζα ότι το γνωρίζατε.»
Η Δήμητρα έκανε ένα βήμα μπροστά.
«Δεν είναι ώρα για τέτοια τώρα. Ο γιος μου μόλις μπήκε για εξετάσεις.»
Έξι χρόνια γάμου και σχεδόν άλλα δύο σχέσης είχαν περάσει από μπροστά μου σε ένα δευτερόλεπτο.
Οι εξετάσεις.
Τα αρνητικά τεστ εγκυμοσύνης.
Οι επισκέψεις σε γυναικολόγους.
Οι ορμονικές αναλύσεις.
Οι μήνες που μετρούσα τις γόνιμες ημέρες σαν λογίστρια.
Και κυρίως, οι φράσεις της Δήμητρας.
«Η ξαδέρφη του Αντώνη έκανε παιδί στον πρώτο χρόνο.»
«Μήπως κουράζεσαι πολύ στη δουλειά;»
«Μήπως πρέπει να πάτε σε καλύτερο γιατρό;»
Και κάποια Χριστούγεννα, μπροστά σε δεκαπέντε συγγενείς, το χειρότερο:
«Ε, τι να κάνουμε; Άλλες γυναίκες είναι φτιαγμένες για οικογένεια κι άλλες όχι.»
Ο Αντώνης είχε χαμηλώσει τα μάτια στο πιάτο του.
Εγώ είχα προσποιηθεί ότι δεν άκουσα.
Εκείνο το απόγευμα στο νοσοκομείο όμως, για πρώτη φορά, η Δήμητρα ήταν αυτή που απέφευγε το βλέμμα μου.
«Τι επέμβαση είχε κάνει ο Αντώνης;» επανέλαβα.
Η νοσοκόμα δίστασε.
«Καλύτερα να μιλήσετε με τον γιατρό του. Δεν μπορώ να σας δώσω περισσότερες πληροφορίες έτσι.»
Η Δήμητρα με τράβηξε λίγο πιο πέρα.
«Ελένη, σε παρακαλώ. Μην αρχίσεις τώρα.»
Γύρισα και την κοίταξα.
«Να μην αρχίσω τι;»
«Ο Αντώνης είναι μέσα.»
«Και εγώ είμαι η γυναίκα του.»
«Ακριβώς. Γι’ αυτό πρέπει να ηρεμήσεις.»
Αυτή η λέξη —ηρεμήσεις— με έκανε να θυμώσω περισσότερο από οτιδήποτε άλλο.
Γιατί ήταν η ίδια γυναίκα που για χρόνια δεν έχανε ευκαιρία να μου υπενθυμίζει ότι «ο χρόνος περνάει», ότι «ο Αντώνης πάντα ήθελε δύο παιδιά», ότι «κάποια στιγμή πρέπει να πάρουμε αποφάσεις».
Όταν βγήκε ο γιατρός, περίπου είκοσι λεπτά αργότερα, μας είπε ότι ο Αντώνης είχε έντονο πόνο λόγω μιας φλεγμονής, αλλά η κατάστασή του δεν ήταν επικίνδυνη. Θα έμενε για παρακολούθηση το βράδυ.
«Μπορώ να τον δω;» ρώτησα.
«Σε λίγο.»
Και τότε έκανα την ερώτηση.
«Γιατρέ, ποια επέμβαση είχε κάνει πριν από έξι χρόνια;»
Η Δήμητρα έκλεισε τα μάτια.
Ο γιατρός κοίταξε τον φάκελο.
«Υπάρχει παλιό χειρουργικό ιστορικό, ναι. Αλλά θα προτιμούσα να το συζητήσετε με τον ίδιο όταν είναι σε θέση.»
«Είχε σχέση με τη γονιμότητα;»
Η σιωπή του ήταν αρκετή.
Η Δήμητρα ψιθύρισε:
«Ελένη…»
«Μη μου μιλάτε τώρα.»
Ήταν η πρώτη φορά στα εννιά χρόνια που τη γνώριζα που της μίλησα στον πληθυντικό.
Και το κατάλαβε.
Καθίσαμε σε δύο διαφορετικές άκρες του διαδρόμου.
Η Θεσσαλονίκη είχε ήδη σκοτεινιάσει πίσω από τα παράθυρα του νοσοκομείου. Από κάτω ακούγονταν κόρνες, μηχανάκια, ασθενοφόρα. Εγώ κοιτούσα το κινητό μου χωρίς να βλέπω τίποτα.
Κάποια στιγμή η Δήμητρα πλησίασε.
«Υπάρχουν πράγματα που δεν τα ξέρεις.»
«Αυτό το κατάλαβα.»
«Δεν ήταν όπως νομίζεις.»
«Δεν έχω προλάβει ακόμη να νομίσω τίποτα. Εσείς όμως φαίνεται πως ξέρετε ακριβώς τι πρέπει να φοβάμαι.»
Έσφιξε την τσάντα της στο στήθος της.
«Ο Αντώνης ήταν πολύ νέος.»
«Πόσο νέος;»
«Είκοσι επτά.»
Τον είχα γνωρίσει στα είκοσι εννέα.
Άρα η επέμβαση είχε γίνει πριν γνωριστούμε.
«Τι έκανε;»
Δεν απάντησε.
«Πείτε μου.»
«Δεν είναι δικό μου μυστικό.»
Γέλασα χωρίς καθόλου χιούμορ.
«Παράξενο. Τα δικά μου ιατρικά θέματα ήταν πάντα δική σας υπόθεση.»
Εκεί σταμάτησε να μιλάει.
📌 Αν νομίζετε ότι η πιο δύσκολη αλήθεια έχει ήδη φανεί, η συνέχεια βρίσκεται στο πρώτο σχόλιο 👇
Όταν τελικά μπήκα στο δωμάτιο, ο Αντώνης ήταν ξαπλωμένος με ορό στο χέρι. Φαινόταν κουρασμένος αλλά ξύπνιος.
Χαμογέλασε όταν με είδε.
«Με τρόμαξες», μου είπε.
Έκλεισα την πόρτα πίσω μου.
«Κι εσύ εμένα.»
«Ο γιατρός είπε ότι δεν είναι κάτι σοβαρό.»
«Δεν μιλάω για σήμερα.»
Το χαμόγελο χάθηκε.
Έβγαλα την καρέκλα και κάθισα δίπλα στο κρεβάτι.
«Τι επέμβαση έκανες πριν από έξι χρόνια;»
Δεν χρειάστηκε να του εξηγήσω πώς το έμαθα.
Το πρόσωπό του άλλαξε αμέσως.
«Ποιος σου είπε;»
«Δεν έχει σημασία.»
«Ελένη…»
«Είχε σχέση με το αν μπορείς να κάνεις παιδιά;»
Έκλεισε τα μάτια του.
Αυτό ήταν η απάντηση πριν ακόμη ανοίξει το στόμα του.
«Ναι.»
Ένιωσα κάτι να παγώνει μέσα μου.
«Τι ακριβώς;»
«Είχα ένα σοβαρό πρόβλημα μετά από μια λοίμωξη. Υπήρξε βλάβη… και οι γιατροί τότε μου είχαν πει ότι οι πιθανότητες να αποκτήσω παιδί φυσιολογικά ήταν πολύ μικρές.»
Για λίγα δευτερόλεπτα δεν κατάλαβα καν τι άκουγα.
«Πολύ μικρές;»
«Ναι.»
«Και το ήξερες όταν γνωριστήκαμε;»
«Ναι.»
«Όταν παντρευτήκαμε;»
Δεν μίλησε.
«Όταν πήγα εγώ στον πρώτο γυναικολόγο επειδή δεν μένω έγκυος;»
«Ελένη…»
«Όταν έκανα υστεροσαλπιγγογραφία και γύρισα σπίτι διπλωμένη από τον πόνο;»
«Το ξέρω.»
«Όταν έκανα ορμονικές εξετάσεις τρεις φορές;»
Η φωνή μου ανέβαινε χωρίς να το θέλω.
«Το ξέρω.»
«Όταν η μάνα σου με έλεγε προβληματική;»
Τότε γύρισε το κεφάλι προς την πόρτα.
Και κατάλαβα.
«Το ήξερε κι εκείνη.»
Δεν ήταν ερώτηση.
«Ναι.»
Σηκώθηκα.
«Θεέ μου.»
«Άκουσέ με.»
«Πόσο καιρό το ήξερε;»
«Από τότε.»
Άρχισα να περπατάω μέσα στο μικρό δωμάτιο.
Δεν έκλαιγα.
Αυτό ήταν το περίεργο.
Περίμενα να κλάψω, αλλά ένιωθα μόνο μια απίστευτη καθαρότητα.
Όλες οι στιγμές που μέχρι τότε μου φαίνονταν ασύνδετες άρχισαν να κουμπώνουν.
Ο Αντώνης που πάντα έβρισκε δικαιολογία να αναβάλει το σπερμοδιάγραμμα.
Ο Αντώνης που έλεγε ότι «δεν χρειάζεται να μπλέξουμε κι άλλο με γιατρούς».
Η Δήμητρα που πρότεινε συνεχώς δικούς της γυναικολόγους.
Η επιμονή της ότι «το θέμα είναι γυναικείο».
«Γιατί;» ρώτησα.
Ο Αντώνης πέρασε το χέρι του στο πρόσωπό του.
«Φοβήθηκα.»
«Τι φοβήθηκες;»
«Ότι δεν θα με ήθελες.»
Αυτή η απάντηση με χτύπησε πιο άσχημα απ’ όσο περίμενα.
«Και αποφάσισες ότι καλύτερα να πιστεύω πως φταίω εγώ;»
«Δεν ήθελα να πιστεύεις ότι φταις.»
«Αλλά το άφησες να συμβεί.»
«Σκόπευα να σου το πω.»
«Πότε; Στα πενήντα;»
«Κάθε φορά που πήγαινα να σου το πω, γινόταν κάτι.»
«Έξι χρόνια γίνονταν πράγματα;»
Δεν απάντησε.
«Και η μάνα σου; Γιατί μου μιλούσε έτσι αν ήξερε;»
Ο Αντώνης γύρισε το κεφάλι.
«Εκείνο είναι πιο περίπλοκο.»
«Όχι. Είναι πολύ απλό. Ήξερε ότι ο γιος της είχε πρόβλημα και επέλεγε να ταπεινώνει εμένα.»
«Της είχα ζητήσει να μη σου πει τίποτα.»
«Δεν της ζήτησες να με προσβάλλει.»
Εκείνη τη στιγμή άνοιξε η πόρτα.
Η Δήμητρα είχε ακούσει το τελευταίο κομμάτι.
«Όχι», είπε. «Αυτό δεν μου το ζήτησε.»
Γύρισα προς το μέρος της.
«Τότε γιατί το κάνατε;»
Η Δήμητρα κοίταξε τον γιο της.
«Γιατί πίστευα ότι θα τελείωνε διαφορετικά.»
«Τι θα τελείωνε;»
Ο Αντώνης είπε:
«Μαμά, φύγε.»
Αλλά εκείνη δεν έφυγε.
Έβγαλε από την τσάντα της ένα μικρό πακέτο χαρτομάντιλα, σκούπισε τα χέρια της νευρικά και είπε κάτι που δεν περίμενα.
«Ο Αντώνης πριν γνωρίσει εσένα ήταν αρραβωνιασμένος.»
Τον κοίταξα.
Δεν μου το είχε πει ποτέ.
«Με μια κοπέλα από την Καβάλα», συνέχισε η Δήμητρα. «Τη Μαρίνα. Ήταν μαζί σχεδόν τέσσερα χρόνια.»
Ο Αντώνης έσφιξε τα δόντια.
«Δεν έχει σχέση.»
«Έχει», είπε η μητέρα του.
Μετά γύρισε σε μένα.
«Η Μαρίνα έφυγε όταν έμαθε ότι πιθανόν δεν θα μπορούσε να κάνει παιδιά.»
Ένιωσα ξαφνικά ότι έβλεπα το παζλ ολόκληρο.
Ο Αντώνης είχε πει ψέματα επειδή είχε ήδη εγκαταλειφθεί μία φορά για τον ίδιο λόγο.
Αλλά αυτό εξηγούσε τον φόβο του.
Δεν δικαιολογούσε τα υπόλοιπα.
«Και γι’ αυτό αποφασίσατε ότι εγώ πρέπει να ζω μέσα σε ένα ψέμα;»
Η Δήμητρα χαμήλωσε τα μάτια.
«Στην αρχή πίστευα ότι ο Αντώνης θα σου το πει.»
«Και μετά;»
«Μετά περνούσαν τα χρόνια.»
«Και αρχίσατε να με κατηγορείτε.»
«Ναι.»
«Γιατί;»
Η φωνή της έσπασε για πρώτη φορά.
«Γιατί ήταν πιο εύκολο.»
Ο Αντώνης ψιθύρισε:
«Μαμά…»
«Άσε με να μιλήσω», του είπε.
Με κοίταξε.
«Ήταν πιο εύκολο να σε κάνω να πιστεύεις ότι το πρόβλημα μπορεί να είναι δικό σου, παρά να βλέπω τον γιο μου να ξαναζεί αυτό που είχε ζήσει.»
Έμεινα άφωνη.
«Δηλαδή με πληγώνατε για να μην πληγωθεί εκείνος.»
Δεν είπε τίποτα.
«Και μάλιστα ενώ εγώ ήμουν αυτή που έμενε δίπλα του.»
Τα μάτια της γέμισαν δάκρυα.
Για πρώτη φορά δεν ένιωσα καμία ικανοποίηση βλέποντάς την έτσι.
Μόνο κούραση.
Έφυγα από το νοσοκομείο λίγο πριν τα μεσάνυχτα.
Δεν γύρισα σπίτι.
Πήγα στη φίλη μου τη Σοφία, στην Καλαμαριά.
Μου άνοιξε με πιτζάμες, με κοίταξε και δεν έκανε καμία ερώτηση μέχρι να καθίσουμε στην κουζίνα.
Της τα είπα όλα.
Όταν τελείωσα, έμεινε σιωπηλή.
«Θα τον αφήσεις;» ρώτησε τελικά.
«Δεν ξέρω.»
Και πραγματικά δεν ήξερα.
Το επόμενο πρωί ο Αντώνης μου έστειλε δεκαεπτά μηνύματα.
Δεν απάντησα σε κανένα.
Το απόγευμα όμως χτύπησε το τηλέφωνό μου ένας άγνωστος αριθμός.
«Η κυρία Παπαδοπούλου;»
«Ναι.»
«Είμαι από το εργαστήριο του γιατρού Καραδήμου. Είχατε αφήσει αίτημα πριν από κάποιους μήνες για εξετάσεις γονιμότητας του συζύγου σας.»
Πάγωσα.
«Ναι.»
Θυμήθηκα.
Ο γιατρός μας είχε γράψει εξετάσεις και στους δύο. Εγώ τις είχα κάνει. Ο Αντώνης μου είχε πει ότι είχε κάνει τις δικές του σε ιδιωτικό εργαστήριο κοντά στη δουλειά του.
«Δεν έχουμε καμία εξέταση στο όνομά του», είπε η γυναίκα.
«Είστε σίγουρη;»
«Απολύτως.»
Έκλεισα το τηλέφωνο και για πρώτη φορά κατάλαβα ότι η απόκρυψη δεν ήταν απλώς ένα παλιό λάθος.
Ήταν ενεργό ψέμα.
Την επόμενη μέρα πήγα στο σπίτι μας.
Ο Αντώνης είχε ήδη επιστρέψει από το νοσοκομείο.
Καθόταν στο τραπέζι της κουζίνας.
Μπροστά του υπήρχε ένας φάκελος.
«Ξέρω ότι δεν θα με πιστέψεις εύκολα πια», είπε.
«Σωστά.»
Έσπρωξε τον φάκελο προς το μέρος μου.
Μέσα υπήρχαν παλιές εξετάσεις, γνωματεύσεις, χειρουργικά χαρτιά.
Στο τέλος υπήρχε μια πιο πρόσφατη εξέταση.
Πριν από εννέα μήνες.
«Τι είναι αυτό;»
«Σπερμοδιάγραμμα.»
Τον κοίταξα.
«Μου είπες ότι δεν το έκανες.»
«Το έκανα κρυφά.»
Άνοιξα το χαρτί.
Δεν καταλάβαινα τους περισσότερους αριθμούς, αλλά δίπλα στο συμπέρασμα υπήρχαν δύο λέξεις που μπορούσα να καταλάβω:
«Σημαντική βελτίωση.»
«Ο γιατρός είπε ότι μετά από τόσα χρόνια υπήρχε μικρή αλλά πραγματική πιθανότητα φυσικής σύλληψης», είπε ο Αντώνης.
«Και δεν μου το είπες ούτε αυτό;»
«Ήθελα πρώτα να το επιβεβαιώσω.»
«Εννέα μήνες;»
«Έκανα κι άλλη εξέταση.»
Μου έδωσε δεύτερο χαρτί.
Πριν από τέσσερις μήνες.
Παρόμοιο αποτέλεσμα.
«Γιατί δεν μου μίλησες;»
Ο Αντώνης κοίταξε κάτω.
«Γιατί τότε κατάλαβα πόσο μεγάλο είχε γίνει το ψέμα. Αν σου έλεγα ότι βελτιώθηκα, θα έπρεπε να σου πω ότι ήξερα εξαρχής.»
Ακούμπησα τα χαρτιά στο τραπέζι.
«Και προτίμησες να συνεχίσεις.»
«Ναι.»
Δεν προσπάθησε να δικαιολογηθεί.
Κι αυτό, παράξενα, ήταν η πρώτη ειλικρινής στιγμή ανάμεσά μας εδώ και χρόνια.
Έμεινα αλλού σχεδόν έναν μήνα.
Η Δήμητρα δεν μου τηλεφώνησε ούτε μία φορά.
Μου έστειλε μόνο ένα μήνυμα:
«Δεν έχω δικαίωμα να σου ζητήσω συγγνώμη και να περιμένω ότι αρκεί. Αν ποτέ θελήσεις να με ρωτήσεις κάτι, θα σου πω την αλήθεια.»
Δεν απάντησα.
Με τον Αντώνη αρχίσαμε να πηγαίνουμε σε σύμβουλο ζευγαριών.
Όχι επειδή είχα αποφασίσει να μείνω.
Αλλά επειδή ήθελα να καταλάβω αν υπήρχε κάτι από τον γάμο μας που μπορούσε ακόμη να σωθεί.
Τρεις μήνες αργότερα, ένα πρωί Κυριακής, ξύπνησα στη Σοφία με ναυτία.
Δεν έδωσα σημασία.
Την επόμενη μέρα συνέβη ξανά.
Η Σοφία με κοίταξε πάνω από την κούπα του καφέ.
«Πότε είχες τελευταία περίοδο;»
Γέλασα.
«Μην αρχίζεις.»
«Ελένη.»
Έκανα τον υπολογισμό.
Και σταμάτησα.
Αγόρασα τεστ από ένα φαρμακείο στην Τσιμισκή.
Δεν το είπα σε κανέναν.
Δύο γραμμές εμφανίστηκαν σχεδόν αμέσως.
Κάθισα στο πάτωμα του μπάνιου και για αρκετή ώρα απλώς κοιτούσα το πλαστικό τεστ στο χέρι μου.
Η πρώτη σκέψη μου δεν ήταν χαρά.
Ήταν φόβος.
Όχι για το παιδί.
Για όλα όσα θα σήμαινε.
Έκανα εξέταση αίματος την ίδια μέρα.
Θετική.
Τηλεφώνησα στον Αντώνη και του ζήτησα να συναντηθούμε σε ένα καφέ στη Νέα Παραλία.
Όταν του έδωσα το αποτέλεσμα, δεν μίλησε.
Το διάβασε δύο φορές.
Μετά έβαλε τα χέρια στο πρόσωπό του.
«Ελένη…»
Άρχισε να κλαίει.
Όχι πανηγυρικά.
Ήσυχα.
Σαν άνθρωπος που βλέπει κάτι που είχε πείσει τον εαυτό του ότι δεν θα συμβεί ποτέ.
«Μη νομίζεις ότι αυτό λύνει όσα έγιναν», του είπα.
«Δεν το νομίζω.»
«Και δεν σημαίνει ότι επιστρέφω επειδή είμαι έγκυος.»
«Το ξέρω.»
«Θα συνεχίσουμε μόνο αν μπορώ να σε εμπιστευτώ ξανά.»
Έγνεψε.
Τότε συνέβη κάτι που δεν περίμενα.
Δεν μου ζήτησε να τηλεφωνήσουμε στη μητέρα του.
Δεν είπε «θα τρελαθεί από τη χαρά της».
Μου είπε μόνο:
«Πότε θέλεις να το μάθει; Εσύ αποφασίζεις.»
Ίσως ήταν η πρώτη φορά που έβαζε το δικό μου δικαίωμα πάνω από τον φόβο της μητέρας του.
Η Δήμητρα το έμαθε στον πέμπτο μήνα.
Όχι από εμάς.
Μας είδε τυχαία έξω από ένα κατάστημα με βρεφικά στη Μητροπόλεως.
Σταμάτησε στη μέση του πεζοδρομίου.
Το βλέμμα της πήγε στην κοιλιά μου.
Έβαλε το χέρι στο στόμα.
«Ελένη…»
Δεν την άφησα να πλησιάσει.
«Ναι.»
Τα μάτια της γέμισαν δάκρυα.
«Να… να σε αγκαλιάσω;»
Την κοίταξα για λίγα δευτερόλεπτα.
«Όχι ακόμη.»
Έγνεψε.
Δεν θύμωσε.
Δεν παραπονέθηκε.
Μόνο είπε:
«Καταλαβαίνω.»
Και έφυγε.
Ο γιος μας γεννήθηκε τον Μάιο, ένα χρόνο σχεδόν μετά από εκείνο το βράδυ στο νοσοκομείο.
Τον ονομάσαμε Μάριο.
Όχι από κάποιον παππού.
Όχι από οικογενειακή υποχρέωση.
Το όνομα το διαλέξαμε μαζί.
Η Δήμητρα τον είδε όταν ήταν δεκαπέντε ημερών.
Πριν μπει στο σπίτι, στάθηκε στην πόρτα και μου είπε:
«Δεν ήρθα να πάρω θέση στη ζωή σας. Θα έχω όποια θέση μου επιτρέψετε εσείς.»
Την άφησα να περάσει.
Όταν πήρε τον Μάριο στην αγκαλιά της, έκλαψε.
Μετά με κοίταξε και είπε:
«Σου χρωστάω κάτι που δεν μπορώ να διορθώσω.»
Δεν απάντησα.
Γιατί μερικές φορές η συγχώρεση δεν είναι μια στιγμή.
Είναι μια πολύ αργή διαδικασία.
Και με τον Αντώνη το ίδιο.
Δεν ξεχάσαμε.
Δεν κάναμε πως δεν συνέβη τίποτα.
Απλώς χτίσαμε ξανά από την αρχή, αυτή τη φορά χωρίς μυστικά.
Μήνες αργότερα, ενώ τακτοποιούσα παλιά χαρτιά, βρήκα μία από τις πρώτες δικές μου εξετάσεις γονιμότητας.
Πάνω της υπήρχε η χειρόγραφη σημείωση του γιατρού:
«Όλες οι τιμές φυσιολογικές.»
Την κράτησα στα χέρια μου και θυμήθηκα πόσες νύχτες είχα κοιμηθεί πιστεύοντας ότι κάτι μέσα μου ήταν χαλασμένο.
Κοίταξα μετά τον Μάριο που κοιμόταν στο διπλανό δωμάτιο.
Και τότε κατάλαβα κάτι που δεν είχε σχέση με τη μητρότητα.
Το μεγαλύτερο πράγμα που μου είχαν στερήσει εκείνα τα χρόνια δεν ήταν ένα παιδί.
Ήταν η αλήθεια.
Και όταν κάποιος σου στερεί την αλήθεια, σου στερεί το δικαίωμα να αποφασίζεις για την ίδια σου τη ζωή.