Όταν ο επτάχρονος γιος μου είπε μπροστά στην παιδοψυχολόγο ότι ήθελε να φύγει από το σπίτι μου και να μείνει με τη γιαγιά του, δεν έκλαψα.
Είχα προετοιμαστεί γι’ αυτή τη φράση.
Αυτό που δεν περίμενα ήταν η δεύτερη.
Ο Νικόλας κατέβασε τα μάτια στα αθλητικά του παπούτσια, έτριψε τα κορδόνια του μεταξύ τους και ρώτησε σχεδόν ψιθυριστά:
— Κυρία Μαρίνα, αν τα πω όλα σωστά, ο μπαμπάς θα επιστρέψει στη μαμά τα χρήματα;
Η ψυχολόγος σταμάτησε να γράφει.
Ο πρώην άντρας μου, ο Στέφανος, που καθόταν στην απέναντι πολυθρόνα, ίσιωσε απότομα την πλάτη.
Και η μητέρα του, η κυρία Αργυρώ, έμεινε για πρώτη φορά στη ζωή της χωρίς έτοιμη απάντηση.
Εκείνη τη στιγμή κατάλαβα ότι ό,τι κι αν είχε συμβεί τους προηγούμενους δύο μήνες, ο γιος μου ήξερε πολύ περισσότερα απ’ όσα νομίζαμε.
Η ιστορία είχε ξεκινήσει λίγο μετά το διαζύγιό μας.
Εγώ και ο Στέφανος είχαμε παντρευτεί δέκα χρόνια πριν στη Θεσσαλονίκη. Στην αρχή ζούσαμε σε ένα μικρό διαμέρισμα στη Χαριλάου, μετά μετακομίσαμε στην Καλαμαριά όταν γεννήθηκε ο Νικόλας.
Το σπίτι ήταν νοικιασμένο, αλλά είχε γίνει πραγματικό σπιτικό.
Εγώ εργαζόμουν σε ασφαλιστικό γραφείο κοντά στην Τσιμισκή. Ο Στέφανος είχε συνεργείο αυτοκινήτων μαζί με τον ξάδελφό του.
Για χρόνια πίστευα ότι είχαμε έναν φυσιολογικό γάμο.
Καβγάδες, λογαριασμούς, κουρασμένα βράδια, λίγες διακοπές στη Χαλκιδική τον Αύγουστο.
Τίποτα τέλειο.
Τίποτα δραματικό.
Ώσπου ο Στέφανος άρχισε να λείπει συχνότερα.
«Δουλειά».
«Πελάτης».
«Έμεινε ένα αμάξι στο συνεργείο».
Δεν ανακάλυψα ερωμένη.
Ανακάλυψα χρέη.
Και, ακόμη χειρότερα, ανακάλυψα ότι για μήνες τραβούσε χρήματα από τον κοινό μας λογαριασμό χωρίς να μου το λέει.
Τα χρήματα προορίζονταν για την προκαταβολή ενός μικρού διαμερίσματος.
Είχαμε συγκεντρώσει σχεδόν τριάντα δύο χιλιάδες ευρώ.
Όταν μπήκα στην εφαρμογή της τράπεζας, είχαν απομείνει λιγότερα από εννέα.
Ο Στέφανος δεν αρνήθηκε τίποτα.
— Θα τα ξαναβάλω.
— Πού πήγαν;
— Στη δουλειά.
— Χωρίς να με ρωτήσεις;
— Ήταν ανάγκη.
Το «ανάγκη» αποδείχθηκε ένα μπέρδεμα με δάνεια, απλήρωτους προμηθευτές και μια επένδυση που είχε κάνει με έναν γνωστό του χωρίς κανένα κανονικό συμβόλαιο.
Έφυγε από το σπίτι δύο εβδομάδες αργότερα.
Το διαζύγιο δεν ήταν όμορφο, αλλά ούτε και πολεμικό.
Συμφωνήσαμε να μένει ο Νικόλας κυρίως μαζί μου και να βλέπει τον πατέρα του συγκεκριμένες ημέρες.
Η κυρία Αργυρώ, όμως, δεν αποδέχτηκε ποτέ ότι ο γιος της είχε ευθύνη.
— Οι οικογένειες δεν χωρίζουν για λεφτά — μου είπε.
— Δεν χωρίσαμε για τα λεφτά.
— Τότε για τι;
— Για το ψέμα.
Εκεί χαμογέλασε ειρωνικά.
— Οι γυναίκες σήμερα τα κάνουν όλα τραγωδία.
Η Αργυρώ έμενε στην Πυλαία, σε μια μονοκατοικία όπου ο Νικόλας είχε δικό του δωμάτιο από μωρό.
Τον αγαπούσε αληθινά.
Αυτό δεν το αμφισβήτησα ποτέ.
Το πρόβλημα ήταν ότι αγαπούσε τον γιο της ακόμα περισσότερο.
📖 Η πιο κρίσιμη στιγμή δεν είχε έρθει ακόμη — η συνέχεια βρίσκεται στο πρώτο σχόλιο 👇
Και κυρίως δεν άντεχε την ιδέα ότι ο Στέφανος μπορεί να είχε κάνει κάτι που δεν μπορούσε να δικαιολογήσει.
Στην αρχή οι επισκέψεις του Νικόλα στη γιαγιά του φαίνονταν φυσιολογικές.
Γυρνούσε με τσουρέκια, αυτοκινητάκια και σακούλες με φαγητό.
Μετά άρχισε να κάνει περίεργες ερωτήσεις.
— Μαμά, αν ζούσα με τη γιαγιά, θα στενοχωριόσουν;
— Γιατί το ρωτάς;
— Έτσι.
Μία εβδομάδα αργότερα:
— Η γιαγιά λέει ότι εκεί έχει αυλή και εδώ όχι.
— Σωστό είναι αυτό.
— Και λέει ότι εσύ κουράζεσαι πολύ στη δουλειά.
Ένιωσα κάτι μέσα μου να σφίγγεται.
— Η γιαγιά σού είπε ότι πρέπει να μένεις μαζί της;
Ο Νικόλας κούνησε γρήγορα το κεφάλι.
— Όχι.
Δεν τον πίεσα.
Το λάθος μου ήταν ότι προσπάθησα να το αντιμετωπίσω σαν μια απλή οικογενειακή ένταση.
Η κατάσταση άλλαξε όταν ο Στέφανος μου έστειλε μήνυμα ένα βράδυ.
«Ο Νικόλας μου είπε ότι θέλει να μένει περισσότερο με τη μητέρα μου.»
Του τηλεφώνησα.
— Πότε στο είπε;
— Την Κυριακή.
— Μόνος του;
— Τι εννοείς μόνος του;
— Ξέρεις πολύ καλά τι εννοώ.
Ο Στέφανος θύμωσε.
— Μην αρχίζεις πάλι με τη μάνα μου.
— Το παιδί επαναλαμβάνει φράσεις που δεν είναι δικές του.
— Επειδή δεν σου αρέσουν;
— Επειδή είναι επτά.
— Επτά δεν σημαίνει χαζός.
— Δεν είπα ότι είναι χαζός.
— Τότε άκουσέ τον.
Αυτό ακριβώς αποφάσισα να κάνω.
Μόνο που αντί να τον ανακρίνω, άρχισα να τον παρατηρώ.
Κάθε φορά που γύριζε από τη γιαγιά του, ήταν αγχωμένος.
Με ρωτούσε αν έχω αρκετά χρήματα.
Αν μπορούμε να πληρώσουμε το νοίκι.
Αν ο μπαμπάς «χρωστάει ακόμα».
Μία φορά, όταν πήγαμε στο σούπερ μάρκετ και του είπα ότι δεν θα πάρουμε ένα ακριβό παιχνίδι, πάγωσε.
— Δεν έχουμε λεφτά επειδή τα πήρε ο μπαμπάς;
Τότε γονάτισα μπροστά του.
— Ποιος σου είπε κάτι τέτοιο;
Ο Νικόλας έβαλε το χέρι στο στόμα του.
— Κανείς.
— Νικόλα.
— Δεν πρέπει να λέω.
Αυτή ήταν η πρώτη φορά που τρόμαξα πραγματικά.
Την επόμενη εβδομάδα τηλεφώνησα στη δικηγόρο μου, τη Δήμητρα.
Δεν ήθελα πόλεμο επιμέλειας.
Ήθελα απλώς να ξέρω τι συνέβαινε.
Η Δήμητρα με συμβούλεψε να μη συζητώ τα οικονομικά μας μπροστά στο παιδί και να ζητήσουμε μια συνάντηση με οικογενειακό ψυχολόγο.
Ο Στέφανος στην αρχή αρνήθηκε.
Μετά συμφώνησε, αλλά με έναν όρο.
— Θα είναι και η μητέρα μου εκεί.
— Γιατί;
— Επειδή ο Νικόλας λέει ότι θέλει να μείνει μαζί της.
Έτσι βρεθήκαμε στο γραφείο της Μαρίνας Θεοχάρη, μιας παιδοψυχολόγου στην ανατολική Θεσσαλονίκη.
Η πρώτη συνάντηση έγινε μόνο με εμάς τους ενήλικες.
Η Αργυρώ μίλησε σχεδόν είκοσι λεπτά χωρίς διακοπή.
Είπε ότι ο Νικόλας ήταν «πιο ήρεμος» στο σπίτι της.
Ότι εγώ δούλευα πολύ.
Ότι ο Στέφανος «προσπαθούσε να σταθεί στα πόδια του».
Ότι ένα παιδί χρειάζεται «σταθερότητα».
Η Μαρίνα τη ρώτησε:
— Θεωρείτε ότι η μητέρα του δεν του προσφέρει σταθερότητα;
Η Αργυρώ χαμογέλασε.
— Δεν είπα αυτό.
— Τότε τι λέτε;
— Λέω ότι το παιδί έχει δικαίωμα να επιλέξει.
Η ψυχολόγος κοίταξε τις σημειώσεις της.
— Ένα παιδί επτά ετών δεν πρέπει να αισθάνεται ότι πρέπει να επιλέξει μεταξύ μητέρας, πατέρα και γιαγιάς.
Η Αργυρώ σταμάτησε να χαμογελά.
Στη δεύτερη συνάντηση ήταν μαζί μας ο Νικόλας.
Η Μαρίνα του έδωσε χαρτί και μαρκαδόρους.
Στην αρχή ζωγράφισε.
Μετά μίλησαν για το σχολείο.
Για το ποδόσφαιρο.
Για τον καλύτερό του φίλο, τον Μάριο.
Μετά η Μαρίνα ρώτησε:
— Πού σου αρέσει περισσότερο να κοιμάσαι;
Ο Νικόλας κοίταξε πρώτα τη γιαγιά του.
Το είδα.
Και το είδε και η ψυχολόγος.
— Στη γιαγιά.
— Γιατί;
— Έχει αυλή.
— Κάτι άλλο;
— Έχει μεγάλο δωμάτιο.
— Κάτι άλλο;
Σιωπή.
Η Αργυρώ καθόταν ακίνητη.
Ο Στέφανος έτριβε τα χέρια του.
Εγώ είχα αποφασίσει να μη μιλήσω.
— Και η μαμά; — ρώτησε η Μαρίνα.
Ο Νικόλας σήκωσε τους ώμους.
— Η μαμά δουλεύει.
— Αυτό σε στενοχωρεί;
— Μερικές φορές.
— Ποιος σου είπε ότι αν δουλεύει πολύ δεν μπορείς να μένεις μαζί της;
Ο Νικόλας γύρισε πάλι προς τη γιαγιά.
Η Αργυρώ είπε αμέσως:
— Μην κοιτάς εμένα, αγάπη μου. Πες αυτό που νιώθεις.
Η Μαρίνα σήκωσε το χέρι.
— Παρακαλώ, να μην τον βοηθάμε.
Μετά από λίγα λεπτά, ο Νικόλας είπε τη φράση:
— Θέλω να μένω με τη γιαγιά.
Η Μαρίνα δεν αντέδρασε.
— Μόνιμα;
— Ναι.
— Και τη μαμά πότε θα τη βλέπεις;
Ο Νικόλας κόλλησε.
— Τα Σαββατοκύριακα.
Αυτή τη φορά κοίταξε τον πατέρα του.
Η Μαρίνα έσκυψε λίγο μπροστά.
— Το σκέφτηκες μόνος σου;
Ο Νικόλας έγνεψε ναι.
— Και τι θα γίνει αν πεις ότι θέλεις να μένεις με τη γιαγιά;
Το παιδί συνοφρυώθηκε.
— Θα φτιαχτούν τα πράγματα.
— Ποια πράγματα;
Και τότε ήρθε η ερώτηση που πάγωσε το δωμάτιο.
— Αν τα πω όλα σωστά, ο μπαμπάς θα επιστρέψει στη μαμά τα χρήματα;
Ο Στέφανος πετάχτηκε.
— Τι λες, αγόρι μου;
Η Μαρίνα γύρισε αμέσως προς εκείνον.
— Σας παρακαλώ, μην μιλήσετε.
Η Αργυρώ ήταν κατακόκκινη.
Ο Νικόλας κατάλαβε ότι είχε πει κάτι που δεν έπρεπε.
— Έκανα λάθος;
— Όχι — είπε ήρεμα η Μαρίνα. — Δεν έκανες κανένα λάθος.
— Η γιαγιά είπε ότι αν βοηθήσω, ο μπαμπάς θα μπορέσει να φτιάξει τα λεφτά.
Δεν θυμάμαι πώς κατάφερα να μείνω στη θέση μου.
Η Αργυρώ σηκώθηκε.
— Αυτό είναι παρεξήγηση.
— Καθίστε — είπε η Μαρίνα.
— Δεν θα μου πείτε εσείς—
— Αν θέλετε να συνεχιστεί η συνάντηση, θα καθίσετε.
Και κάθισε.
Ο Νικόλας άρχισε να κλαίει.
Όχι δυνατά.
Σιωπηλά.
Αυτό ήταν χειρότερο.
Η Μαρίνα με κοίταξε.
— Μπορείτε να πάτε μαζί του στο διπλανό δωμάτιο;
Τον αγκάλιασα.
Μόλις κλείσαμε την πόρτα, ο Νικόλας κόλλησε πάνω μου.
— Μαμά, συγγνώμη.
— Για ποιο πράγμα;
— Δεν ήθελα να φύγω.
Ένιωσα σαν να μου έκοβαν την ανάσα.
— Το ξέρω.
— Η γιαγιά είπε ότι είναι παιχνίδι.
— Τι παιχνίδι;
— Να θυμάμαι τι πρέπει να λέω.
Κάθισα στο χαλί δίπλα του.
— Τι σου έλεγε να λες;
Ο Νικόλας μέτρησε στα δάχτυλα.
— Ότι είμαι μόνος πολύ. Ότι δεν μαγειρεύεις. Ότι φοβάμαι όταν δουλεύεις.
— Φοβάσαι;
— Όχι.
— Μαγειρεύω;
Παρά τα δάκρυα, χαμογέλασε λίγο.
— Ναι.
— Καλά;
— Τα μακαρόνια ναι.
Γέλασα και έκλαψα μαζί.
Μετά είπε κάτι ακόμα.
— Μου είπε ότι ο μπαμπάς δεν μπορεί να σου δώσει τα λεφτά επειδή πληρώνει πολλά για μένα. Και αν μένω μαζί της, θα έχει λεφτά να στα δώσει.
Εκεί κατάλαβα το σχέδιο.
Δεν προσπαθούσαν μόνο να επηρεάσουν την επιμέλεια.
Η Αργυρώ πίστευε ότι αν ο Νικόλας περνούσε περισσότερο χρόνο στο δικό της σπίτι, ο Στέφανος θα μπορούσε να μειώσει τα έξοδα που πλήρωνε για το παιδί και να χρησιμοποιήσει αυτό ως επιχείρημα στις οικονομικές μας διαφορές.
Δεν ξέρω αν ο Στέφανος γνώριζε ακριβώς τι έλεγε η μητέρα του στον Νικόλα.
Αυτό φάνηκε λίγα λεπτά αργότερα.
Όταν επιστρέψαμε στο γραφείο, ο Στέφανος είχε γίνει άσπρος.
Η Αργυρώ μιλούσε ασταμάτητα.
— Δεν του είπα τίποτα κακό. Του εξηγούσα απλώς ότι ο μπαμπάς του δυσκολεύεται.
Ο Στέφανος γύρισε προς το μέρος της.
— Του είπες ότι αν πει πως θέλει να μένει μαζί σου θα επιστρέψω τα χρήματα;
— Δεν το είπα έτσι.
— Πώς το είπες;
— Στέφανε—
— Πώς το είπες;
Η φωνή του ήταν διαφορετική.
Δεν τον είχα ακούσει έτσι ούτε όταν χωρίζαμε.
Η Αργυρώ προσπάθησε να αλλάξει θέμα.
— Όλα αυτά είναι επειδή εκείνη σου έχει βάλει ιδέες.
Ο Στέφανος χτύπησε την παλάμη του στο μπράτσο της πολυθρόνας.
— Μη βάλεις την Ελένη μέσα σε αυτό.
Η μητέρα του τον κοίταξε σαν να την είχε προδώσει.
— Εγώ προσπαθώ να σε σώσω.
— Από τι;
— Από το να σου πάρει ό,τι έχεις.
Εγώ δεν είπα τίποτα.
Δεν χρειαζόταν.
Ο Στέφανος σηκώθηκε.
— Μόλις χρησιμοποίησες τον γιο μου για να με «σώσεις».
Η Αργυρώ άρχισε να κλαίει.
Αλλά αυτή τη φορά κανείς δεν έτρεξε να την παρηγορήσει.
Η Μαρίνα ολοκλήρωσε τη συνάντηση και μας είπε ξεκάθαρα ότι ο Νικόλας χρειαζόταν να μείνει έξω από κάθε συζήτηση για χρήματα, επιμέλεια ή ευθύνες ενηλίκων.
Πρότεινε επίσης για ένα διάστημα οι επισκέψεις στη γιαγιά να γίνονται μόνο παρουσία του Στέφανου.
Προς έκπληξή μου, ο Στέφανος συμφώνησε αμέσως.
Στο πάρκινγκ, ενώ έβαζα τον Νικόλα στο αυτοκίνητο, με πλησίασε.
— Ελένη.
Δεν γύρισα.
— Τι;
— Δεν ήξερα ότι του έλεγε αυτά.
— Ήξερες ότι του μιλούσε για το πού θέλει να μένει.
Κατέβασε το κεφάλι.
— Ναι.
— Και το άφησες.
— Ναι.
Αυτή η απάντηση με πόνεσε περισσότερο από κάποια δικαιολογία.
Τουλάχιστον ήταν αλήθεια.
— Τότε δεν ήσουν αθώος.
— Το ξέρω.
Πέρασαν τρεις εβδομάδες.
Ο Νικόλας άρχισε να ξαναγίνεται ο εαυτός του.
Σταμάτησε να ρωτάει για χρήματα.
Σταμάτησε να μετράει πόσες ώρες δούλευα.
Άρχισε πάλι να μιλάει για το σχολείο αντί για το πού θα μένει.
Ο Στέφανος πήρε μια απόφαση που δεν περίμενα.
Πούλησε το μερίδιό του στο συνεργείο στον ξάδελφό του.
Με μέρος των χρημάτων έκλεισε τα επαγγελματικά χρέη.
Και μια Παρασκευή με πήρε τηλέφωνο.
— Σου έκανα μεταφορά.
Κοίταξα την εφαρμογή της τράπεζας.
Ήταν δέκα χιλιάδες ευρώ.
— Τι είναι αυτό;
— Η πρώτη δόση.
— Στέφανε…
— Τα υπόλοιπα θα στα δώσω σε δόσεις. Θα το κάνουμε και γραπτώς με τους δικηγόρους.
Έμεινα σιωπηλή.
— Δεν χρειάζεται να το κάνεις σήμερα.
— Χρειάζεται.
— Γιατί;
Άργησε να απαντήσει.
— Επειδή ο γιος μου νόμιζε ότι ήταν δική του δουλειά να διορθώσει αυτό που έκανα εγώ.
Δεν είχα τι να πω.
Η σχέση του με τη μητέρα του άλλαξε δραματικά.
Για σχεδόν δύο μήνες δεν της επέτρεψε να μένει μόνη με τον Νικόλα.
Η Αργυρώ μου έστειλε αρκετά μηνύματα.
Στο πρώτο κατηγορούσε εμένα.
Στο δεύτερο τη ψυχολόγο.
Στο τρίτο τον ίδιο της τον γιο.
Στο τέταρτο έγραψε μόνο:
«Μου λείπει το παιδί.»
Δεν απάντησα.
Όμως ένα βράδυ, ο Νικόλας με ρώτησε:
— Θα ξαναδώ τη γιαγιά;
— Φυσικά.
— Είναι κακιά;
Αυτή ήταν δύσκολη ερώτηση.
— Όχι.
— Τότε γιατί είπε ψέματα;
— Επειδή οι μεγάλοι μερικές φορές κάνουν κακά πράγματα πιστεύοντας ότι βοηθούν κάποιον.
— Δηλαδή με αγαπάει;
— Πολύ.
— Και εσύ τη συγχώρεσες;
Τον κοίταξα.
— Δεν ξέρω ακόμα.
Ο Νικόλας το σκέφτηκε.
— Εντάξει.
Λίγες ημέρες αργότερα συμφωνήσαμε να βρεθούν σε ένα καφέ στη Νέα Παραλία, μαζί με τον Στέφανο.
Πήγα κι εγώ στην αρχή.
Η Αργυρώ έφτασε κρατώντας ένα μικρό κουτί.
Δεν είχε αγοράσει παιχνίδι.
Είχε φέρει το αγαπημένο του σπιτικό κέικ σοκολάτας.
Ο Νικόλας έτρεξε και την αγκάλιασε.
Εκείνη άρχισε να κλαίει.
Μετά γονάτισε μπροστά του.
— Θέλω να σου πω κάτι.
Ο Στέφανος της είχε ζητήσει να μην ξαναμιλήσει για όσα έγιναν.
Αλλά εκείνη το έκανε σωστά.
— Σου είπα πράγματα που δεν έπρεπε να σου πω. Και σου ζήτησα να λες πράγματα που δεν ένιωθες. Έκανα λάθος.
Ο Νικόλας την κοίταζε σοβαρός.
— Για να βοηθήσεις τον μπαμπά;
Η Αργυρώ κατάπιε δύσκολα.
— Ναι.
— Αλλά δεν τον βοήθησες.
— Όχι.
— Τότε μην το ξανακάνεις.
Η Αργυρώ γέλασε μέσα στα δάκρυα.
— Δεν θα το ξανακάνω.
Έναν χρόνο αργότερα, η ζωή μας δεν έγινε τέλεια.
Ο Στέφανος συνέχισε να πληρώνει τα χρήματα που μου χρωστούσε.
Ο Νικόλας εξακολουθούσε να περνάει χρόνο με τον πατέρα και τη γιαγιά του.
Εγώ εξακολουθούσα να δουλεύω πολλές ώρες.
Η Αργυρώ εξακολουθούσε να έχει γνώμη για τα πάντα, από το μπουφάν του Νικόλα μέχρι το πόσο αλάτι βάζω στα γεμιστά.
Αλλά υπήρχε μία διαφορά.
Κανείς δεν τον έβαζε πια στη μέση.
Μια Κυριακή, όταν πήγα να τον πάρω από την Πυλαία, τον βρήκα στην αυλή να παίζει μπάλα με τον Στέφανο.
Η Αργυρώ καθόταν στο μπαλκόνι και έπινε ελληνικό καφέ.
— Έφαγε; — ρώτησα.
— Δύο φορές.
— Αργυρώ.
— Τι; Είναι παιδί που μεγαλώνει.
Ο Νικόλας έτρεξε προς το μέρος μου.
— Μαμά, ξέρεις κάτι;
— Τι;
— Η γιαγιά λέει ότι όταν μεγαλώσω μπορώ να μένω όπου θέλω.
Κοίταξα την Αργυρώ.
Εκείνη σήκωσε τα χέρια.
— Αυτό είναι αλήθεια!
Ο Νικόλας γέλασε.
— Κι εγώ της είπα ότι όταν μεγαλώσω θα μείνω μόνος μου.
— Και ποιος θα σου μαγειρεύει; — φώναξε η Αργυρώ.
Ο Νικόλας γύρισε προς το μέρος της.
— Εγώ.
— Εσύ δεν ξέρεις ούτε αυγό να τηγανίσεις!
— Θα μάθω.
Μπήκε στο αυτοκίνητο κι εγώ έμεινα για λίγα δευτερόλεπτα να κοιτάζω την αυλή.
Τότε κατάλαβα κάτι που μου είχε πάρει πολύ καιρό να καταλάβω.
Τα παιδιά δεν χρειάζονται ενήλικες που κερδίζουν οικογενειακούς πολέμους.
Χρειάζονται ενήλικες που ξέρουν πότε να σταματήσουν να πολεμούν μπροστά τους.
Και καμιά φορά η πιο βαριά τιμωρία για έναν μεγάλο δεν είναι ένα δικαστήριο, ούτε τα χρήματα, ούτε μια απαγόρευση.
Είναι να ακούσει ένα επτάχρονο παιδί να τον ρωτάει, με απόλυτη σοβαρότητα, γιατί του ζήτησαν να πει ψέματα για να διορθώσει τα λάθη των ενηλίκων.