Το πτυχίο μου είχε αρχίσει να μαυρίζει στις άκρες όταν κατάλαβα ότι ο άντρας μου δεν επρόκειτο να σηκωθεί από τον καναπέ.
«Στέφανε, κάνε κάτι!» φώναξα.
Εκείνος κοίταξε για μια στιγμή προς το τζάκι και ξαναγύρισε στην τηλεόραση.
«Άσ’ τη να ηρεμήσει, Ειρήνη. Μην κάνεις τα πράγματα χειρότερα».
Η πεθερά μου στεκόταν μπροστά στη φωτιά, με τα χέρια στη μέση.
«Επιτέλους θα μάθει κάποιος να βάζει προτεραιότητες σ’ αυτό το σπίτι!» είπε. «Δύο παιδιά έχεις να μεγαλώσεις, όχι να τρέχεις στα πανεπιστήμια!»
Άρπαξα τη μασιά από τη γωνία και τράβηξα το χαρτί έξω από τις φλόγες.
Έκαψα ελαφρά τα δάχτυλά μου.
Δεν με ένοιαζε.
Το πτυχίο είχε γίνει καφέ στη μία πλευρά και η σφραγίδα είχε μισοκαταστραφεί.
Δεκατρία χρόνια δουλειάς, στερήσεων και αναβολών βρίσκονταν στα χέρια μου σαν ένα κομμάτι άχρηστο χαρτί.
Τότε ακούστηκε η φωνή του πεθερού μου.
«Φτάνει, Κατερίνα».
Ο κύριος Λεωνίδας στεκόταν κοντά στη βιβλιοθήκη.
Ήταν εβδομήντα έξι χρονών, συνταξιούχος φαρμακοποιός, ήσυχος άνθρωπος που συνήθως απέφευγε τις οικογενειακές αντιπαραθέσεις.
Όλα τα χρόνια που τον γνώριζα, δεν τον είχα ακούσει ποτέ να μιλάει απότομα στη γυναίκα του.
Εκείνο το βράδυ όμως δεν έτρεμε η φωνή του.
«Δεν θα κάψεις άλλο ένα όνειρο μέσα σ’ αυτό το σπίτι».
Η Κατερίνα γύρισε και τον κοίταξε ενοχλημένη.
«Τι ανοησίες λες τώρα;»
Ο Λεωνίδας ανέβηκε στο μικρό σκαμνί μπροστά στη βιβλιοθήκη και κατέβασε έναν παλιό μπλε φάκελο.
Τον ακούμπησε στο τραπέζι.
Πάνω του ήταν γραμμένο με ξεθωριασμένο μελάνι:
«Ιατρική Σχολή Αθηνών — 1978».
Η πεθερά μου χλώμιασε.
«Βάλ’ το πίσω», ψιθύρισε.
Εκείνος δεν την άκουσε.
Γύρισε προς τον γιο του.
«Στέφανε, είσαι σαράντα χρονών. Ήρθε η ώρα να μάθεις γιατί η μητέρα σου δεν έγινε ποτέ γιατρός».
Ο Στέφανος χαμήλωσε το τηλεκοντρόλ.
Και για πρώτη φορά εκείνο το βράδυ σηκώθηκε από τον καναπέ.
Δεν ήξερα τι έκρυβε εκείνος ο φάκελος.
Δεν μπορούσα όμως να φανταστώ ότι η ιστορία της πεθεράς μου θα με ανάγκαζε να ξανασκεφτώ όχι μόνο τον γάμο μου, αλλά και τον άνθρωπο που όλοι θεωρούσαμε υπεύθυνο για την ευτυχία της οικογένειας.
Είμαι η Ειρήνη, τριάντα επτά χρονών, και μένω στην Πάτρα.
Ο Στέφανος κι εγώ είμαστε παντρεμένοι έντεκα χρόνια. Έχουμε δύο παιδιά, τον εννιάχρονο Νικόλα και την εξάχρονη Δανάη.
Μένουμε σε ένα διαμέρισμα κοντά στην Αγυιά, σε πολυκατοικία όπου σχεδόν όλοι γνωρίζονται μεταξύ τους.
Εργαζόμουν από τα είκοσι δύο μου σε διαγνωστικό κέντρο ως βοηθός εργαστηρίου.
Είχα τελειώσει σχολή επαγγελματικής κατάρτισης και αργότερα, δουλεύοντας παράλληλα, απέκτησα πτυχίο σε συναφές αντικείμενο.
Πάντα όμως ήθελα να συνεχίσω τις σπουδές μου.
Όταν γεννήθηκε ο Νικόλας, άφησα το σχέδιο στην άκρη.
Όταν γεννήθηκε η Δανάη, το ανέβαλα ξανά.
Και όταν τα παιδιά μεγάλωσαν αρκετά ώστε να μπορώ να διαθέτω μερικά απογεύματα για διάβασμα, αποφάσισα να υποβάλω αίτηση για μεταπτυχιακό πρόγραμμα στη δημόσια υγεία, με συνδυασμό διαδικτυακών μαθημάτων και ορισμένων υποχρεωτικών παρουσιών.
Είχα περάσει μήνες προετοιμάζοντας τα δικαιολογητικά.
Διάβαζα μετά τις δέκα το βράδυ, όταν τα παιδιά κοιμούνταν. Παρακολουθούσα δωρεάν μαθήματα στα αγγλικά και αποταμίευα χρήματα από τις επιπλέον βάρδιες μου.
Δεν ζητούσα από κανέναν να χρηματοδοτήσει τις σπουδές μου.
Είχα υπολογίσει τα δίδακτρα, τις μετακινήσεις και τις ώρες που θα έλειπα από το σπίτι.
Ο Στέφανος στην αρχή δεν είχε αντιρρήσεις.
«Αν τα καταφέρεις, μπράβο σου», έλεγε.
Μόνο που κάθε φορά που η συζήτηση έφτανε στην πρακτική οργάνωση, άλλαζε ύφος.
«Και ποιος θα παίρνει τη Δανάη από τον χορό;»
«Και αν ο Νικόλας έχει προπόνηση;»
«Και τα βράδια ποιος θα μαγειρεύει;»
Του εξηγούσα ότι μπορούσαμε να μοιραστούμε τις δουλειές.
Εκείνος αναστέναζε.
«Εγώ δουλεύω όλη μέρα, Ειρήνη».
Κι εγώ δούλευα.
Απλώς στο μυαλό του η δική μου δουλειά τελείωνε τη στιγμή που έμπαινα στο σπίτι.
Η Κατερίνα, η μητέρα του, ήταν ακόμη πιο αρνητική.
📚 Τι έκρυβε ο παλιός φάκελος και γιατί η Κατερίνα φοβόταν τόσο πολύ να ανοιχτεί; Η συνέχεια βρίσκεται στο πρώτο σχόλιο. 👇
Ζούσε με τον Λεωνίδα σε μια μονοκατοικία στα Βραχνέικα, με μικρό κήπο και ένα καθιστικό όπου τον χειμώνα άναβαν το παλιό τζάκι.
Μαγείρευε εξαιρετικά, κρατούσε το σπίτι της πεντακάθαρο και πίστευε ότι κάθε οικογενειακό πρόβλημα λύνεται αν η γυναίκα κάνει λίγη περισσότερη υπομονή.
«Εγώ μεγάλωσα δύο παιδιά χωρίς να τρέχω δεξιά κι αριστερά», μου έλεγε.
Δεν απαντούσα.
Όχι επειδή συμφωνούσα.
Αλλά επειδή δεν ήθελα κάθε κυριακάτικο τραπέζι να καταλήγει σε καβγά.
Εκείνη την Κυριακή του Οκτωβρίου είχαμε πάει για φαγητό στους γονείς του Στέφανου.
Η Κατερίνα είχε ετοιμάσει μοσχάρι κοκκινιστό με χυλοπίτες και ο Λεωνίδας είχε ανάψει το τζάκι, επειδή είχε πιάσει η πρώτη φθινοπωρινή ψύχρα.
Τα παιδιά έπαιζαν στο πίσω δωμάτιο.
Μετά το φαγητό, είπα χαρούμενη ότι είχα γίνει δεκτή στο μεταπτυχιακό.
Είχα μαζί μου έναν φάκελο με τα χαρτιά μου, επειδή νωρίτερα είχα περάσει από φωτοτυπείο για επικυρωμένα αντίγραφα.
Ο Λεωνίδας χαμογέλασε.
«Μπράβο, κορίτσι μου. Με το καλό».
Η Κατερίνα δεν χαμογέλασε.
«Και πότε θα τα παρακολουθείς όλα αυτά;»
Της εξήγησα.
«Δύο απογεύματα την εβδομάδα διαδικτυακά και μερικές παρουσίες μέσα στο εξάμηνο».
«Και τα παιδιά;»
«Τα έχουμε συζητήσει με τον Στέφανο».
Εκείνος ανασηκώθηκε στον καναπέ.
«Ε, δεν τα έχουμε αποφασίσει και όλα».
Η Κατερίνα με κοίταξε σαν να είχε μόλις ακούσει την απόδειξη που χρειαζόταν.
«Βλέπεις; Ούτε ο άντρας σου δεν συμφωνεί».
Προσπάθησα να μιλήσω ήρεμα.
«Δεν χρειάζεται να συμφωνούμε για κάθε λεπτομέρεια από την πρώτη ημέρα. Θα οργανωθούμε».
Εκείνη σηκώθηκε.
«Έχετε κάνει τις γυναίκες να νομίζουν ότι μπορούν να τα έχουν όλα!»
Πριν καταλάβω τι έκανε, άνοιξε τον φάκελό μου και τράβηξε το πρωτότυπο πτυχίο που είχα φέρει για να ελέγξω τα αντίγραφα.
«Αυτό σου έχει πάρει τα μυαλά!»
Το δίπλωσε στη μέση.
Και το πέταξε στη φωτιά.
Αυτό που ακολούθησε δεν έμοιαζε με τίποτα που είχαμε ζήσει μέχρι τότε.
Ο Λεωνίδας ακούμπησε τον παλιό μπλε φάκελο στο τραπέζι.
Η Κατερίνα άπλωσε το χέρι της να τον πάρει.
«Δεν θα ανακατεύεις αυτά τα πράγματα!»
Ο πεθερός μου την κοίταξε.
«Εσύ τα ανακάτεψες μόνη σου όταν πέταξες το πτυχίο της Ειρήνης».
Άνοιξε τον φάκελο.
Μέσα υπήρχαν φωτογραφίες, παλιές επιστολές και ένα επίσημο έγγραφο με την υπογραφή της Κατερίνας.
Ο Στέφανος πλησίασε.
«Μπαμπά, τι είναι αυτά;»
Ο Λεωνίδας έβγαλε το πρώτο χαρτί.
«Η μητέρα σου είχε περάσει στην Ιατρική».
Η Κατερίνα γύρισε το πρόσωπο προς το παράθυρο.
«Αυτό το ξέρουμε. Δεν πήγα γιατί παντρεύτηκα».
Ο Λεωνίδας κούνησε το κεφάλι.
«Δεν είναι ακριβώς έτσι».
Και τότε η πεθερά μου έκανε κάτι που δεν την είχα δει ποτέ να κάνει.
Κάθισε απότομα στην πολυθρόνα και άρχισε να κλαίει.
Ο Λεωνίδας πήρε το χαρτί στα χέρια του.
«Το 1978 η μητέρα σου ήταν είκοσι χρονών», είπε στον Στέφανο. «Είχε δώσει πανελλήνιες και είχε περάσει στην Ιατρική της Αθήνας. Ήταν από τις καλύτερες μαθήτριες στο λύκειό της».
Ο Στέφανος κοίταξε τη μητέρα του.
«Μα εσύ μας έλεγες ότι αποφάσισες να μη σπουδάσεις επειδή γνώρισες τον μπαμπά».
Η Κατερίνα σκούπισε τα μάτια της.
«Αυτό έγινε».
Ο Λεωνίδας έγνεψε.
«Γνωριστήκαμε τότε. Αλλά δεν ήταν ο γάμος μας ο λόγος που δεν πήγε».
Στο δωμάτιο επικράτησε απόλυτη ησυχία.
Μόνο τα ξύλα στο τζάκι έτριζαν.
«Η Κατερίνα είχε ήδη βρει ένα μικρό δωμάτιο στην Αθήνα», συνέχισε. «Είχε κανονίσει να φιλοξενηθεί για λίγες εβδομάδες από μια θεία της ώσπου να τακτοποιηθεί».
Έβγαλε μια επιστολή από τον φάκελο.
«Αυτό είναι το γράμμα του πατέρα της».
Η Κατερίνα σηκώθηκε.
«Λεωνίδα, σε παρακαλώ».
Εκείνος σταμάτησε.
Για μια στιγμή νόμισα ότι θα τον ακούσει.
Αντί όμως να συνεχίσει να διαβάζει, της έδωσε το γράμμα.
«Πες το εσύ».
Η πεθερά μου έμεινε ακίνητη.
Ύστερα κοίταξε τον γιο της.
«Ο πατέρας μου δεν με άφησε να φύγω».
Ο Στέφανος συνοφρυώθηκε.
«Γιατί;»
«Γιατί ήμουν κορίτσι».
Η φωνή της έτρεμε.
Μας εξήγησε ότι είχε μεγαλώσει σε ένα χωριό της Αχαΐας, σε οικογένεια που δυσκολευόταν οικονομικά.
Ο μεγαλύτερος αδελφός της είχε ήδη φύγει για σπουδές στη Θεσσαλονίκη.
Όταν εκείνη ανακοίνωσε ότι πέρασε στην Ιατρική, ο πατέρας της αρνήθηκε να πληρώσει δεύτερο παιδί να σπουδάσει.
«Ο γιος μου θα κάνει καριέρα», της είπε. «Εσύ θα παντρευτείς».
Η μητέρα της την παρακάλεσε να μη συγκρουστεί μαζί του.
Οι συγγενείς τής έλεγαν ότι ήταν τυχερή που είχε βρει έναν καλό νέο, τον Λεωνίδα, με σταθερή δουλειά και οικογένεια που τον υποστήριζε.
«Δεν είχα χρήματα ούτε για το εισιτήριο ως την Αθήνα», είπε η Κατερίνα. «Και κανένας δεν με βοήθησε».
Ο Λεωνίδας χαμήλωσε το κεφάλι.
«Ούτε εγώ».
Τον κοίταξα.
«Μα εσείς ξέρατε;»
Έγνεψε.
«Ήξερα ότι ήθελε να σπουδάσει. Τότε ήμουν είκοσι τεσσάρων χρονών. Δούλευα στο φαρμακείο του θείου μου και ήθελα να παντρευτούμε. Όταν μου είπε ότι ο πατέρας της αρνιόταν, της πρότεινα να κάνουμε πρώτα τον γάμο και μετά να δούμε».
Η Κατερίνα γέλασε πικρά.
«Μετά ήρθε η εγκυμοσύνη. Μετά ο Στέφανος. Μετά η αδελφή του. Μετά οι υποχρεώσεις».
Ο πεθερός μου δεν προσπάθησε να δικαιολογηθεί.
«Ποτέ δεν της είπα να μη σπουδάσει», συνέχισε. «Αλλά ποτέ δεν έκανα και κάτι ουσιαστικό για να τη βοηθήσω».
Έσκυψε πάνω από τον φάκελο.
«Και το χειρότερο είναι ότι για χρόνια έλεγα στους φίλους μου πως η Κατερίνα επέλεξε την οικογένειά μας αντί για την καριέρα της».
Η πεθερά μου έκλεισε τα μάτια.
«Το έλεγες και μπροστά μου».
«Το ξέρω».
«Και εγώ χαμογελούσα. Γιατί ήταν πιο εύκολο από το να παραδεχτώ ότι δεν είχα το θάρρος να φύγω».
Ο Στέφανος τράβηξε μια καρέκλα.
Δεν ήξερε τι να πει.
Ούτε εγώ.
Αλλά κάτι δεν μου ταίριαζε.
Αν η Κατερίνα είχε υποφέρει τόσο επειδή δεν μπόρεσε να σπουδάσει, γιατί προσπαθούσε να εμποδίσει εμένα;
Τη ρώτησα.
Δεν ύψωσα τη φωνή.
«Γιατί κάψατε το πτυχίο μου, αν ξέρετε πώς είναι να σου στερούν το δικαίωμα να σπουδάσεις;»
Με κοίταξε.
Τα μάτια της ήταν κατακόκκινα.
«Γιατί θύμωσα».
«Μαζί μου;»
Άργησε να απαντήσει.
«Μαζί σου. Μαζί μου. Με όλη μου τη ζωή».
Ο Λεωνίδας πήρε μια βαθιά ανάσα.
«Κατερίνα, πες της και τα υπόλοιπα».
Η πεθερά μου γύρισε απότομα.
«Δεν χρειάζεται να τα μάθουν όλα!»
Εκείνος δεν επέμεινε.
Αλλά το βλέμμα του με έκανε να καταλάβω ότι ο φάκελος έκρυβε περισσότερα.
Ο Στέφανος τον άνοιξε ξανά.
Ανάμεσα στα χαρτιά υπήρχε μια αίτηση προς πανεπιστήμιο, με ημερομηνία του 1994.
Δεκαέξι χρόνια μετά την πρώτη εισαγωγή της.
«Τι είναι αυτό;» ρώτησε.
Η Κατερίνα σηκώθηκε.
«Δώσ’ το μου».
Ο Στέφανος κράτησε το χαρτί.
«Μαμά, προσπάθησες να ξανασπουδάσεις;»
Εκείνη κάθισε πάλι.
«Ναι».
Ο Λεωνίδας συνέχισε:
«Όταν τα παιδιά μεγάλωσαν, η μητέρα σου αποφάσισε να δώσει ξανά εξετάσεις. Δεν ήθελε πια απαραίτητα την Ιατρική. Ήθελε να σπουδάσει νοσηλευτική ή κάποια άλλη σχολή υγείας».
Ένιωσα ένα βάρος στο στήθος.
«Και τι έγινε;»
Ο πεθερός μου έβγαλε ένα ακόμη γράμμα.
Αυτή τη φορά το χαρτί δεν ήταν κιτρινισμένο.
Ήταν μια απλή επιστολή που είχε γράψει ο ίδιος.
Στην κορυφή είχε σημειώσει:
«Κατερίνα, συγγνώμη».
Το έδωσε στον γιο του.
Ο Στέφανος διάβασε σιωπηλά τις πρώτες γραμμές.
Έπειτα σήκωσε το κεφάλι.
«Μπαμπά, εσύ της ζήτησες να μην πάει;»
Ο Λεωνίδας έγνεψε.
«Είχα ανοίξει τότε δικό μου φαρμακείο. Τα οικονομικά ήταν δύσκολα. Η αδελφή σου ετοιμαζόταν για το γυμνάσιο. Και εγώ φοβόμουν ότι δεν θα τα καταφέρω μόνος μου».
«Και;»
«Της είπα πως δεν ήταν κατάλληλη στιγμή».
Η Κατερίνα τον κοίταξε με μάτια γεμάτα θυμό.
«Δεν μου το είπες έτσι. Μου είπες ότι μια μάνα που αφήνει τα παιδιά της για σπουδές σκέφτεται μόνο τον εαυτό της».
Ο Λεωνίδας έσκυψε το κεφάλι.
«Έχεις δίκιο».
Τα λόγια του έμειναν στον αέρα.
Ο Στέφανος κοίταξε πρώτα τον πατέρα του και μετά εμένα.
«Εγώ…», άρχισε.
Δεν ολοκλήρωσε τη φράση.
Δεν χρειαζόταν.
Το προηγούμενο βράδυ, όταν του είχα εξηγήσει πως θα χρειαζόμουν βοήθεια με τα παιδιά, μου είχε πει σχεδόν ακριβώς το ίδιο.
«Δεν γίνεται να τα αφήσεις όλα και να κυνηγάς τις φιλοδοξίες σου».
Η Κατερίνα άφησε το πρόσωπό της μέσα στις παλάμες της.
Για πρώτη φορά έμοιαζε όχι με την αυστηρή γυναίκα που γνώριζα, αλλά με κάποιον που είχε περάσει δεκαετίες προσπαθώντας να πείσει τον εαυτό του ότι δεν είχε χάσει τίποτα σημαντικό.
Όμως η ιστορία της δεν δικαιολογούσε αυτό που είχε κάνει.
Σηκώθηκα και πήρα την τσάντα μου.
«Θα πάρω τα παιδιά και θα φύγω», είπα.
Ο Στέφανος με κοίταξε.
«Ειρήνη, περίμενε».
«Όχι απόψε».
Η Κατερίνα σηκώθηκε.
«Το χαρτί σου…»
Την κοίταξα.
«Δεν είναι απλώς ένα χαρτί. Και ξέρετε καλύτερα απ’ όλους γιατί».
Δεν περίμενα απάντηση.
Πήγα στο πίσω δωμάτιο, φόρεσα στα παιδιά τα μπουφάν τους και τους είπα ότι θα επιστρέφαμε στο σπίτι.
Ο Νικόλας παρατήρησε το καμένο πτυχίο μέσα στον φάκελο.
«Μαμά, τι έγινε;»
Τον αγκάλιασα.
«Έγινε κάτι άσχημο. Αλλά θα το φροντίσω».
Στο αυτοκίνητο ο Στέφανος ήταν σιωπηλός.
Δεν μιλήσαμε μέχρι να φτάσουμε.
Όταν τα παιδιά κοιμήθηκαν, κάθισε απέναντί μου στην κουζίνα.
«Δεν ήξερα τίποτα για τη μαμά», είπε.
«Ούτε εγώ».
«Ο πατέρας μου φέρθηκε απαίσια».
Τον κοίταξα.
«Και εσύ τι έκανες σήμερα;»
Έμεινε ακίνητος.
«Δεν είναι το ίδιο».
«Όχι. Εσύ δεν έκαψες το πτυχίο μου. Απλώς παρακολουθούσες».
Ο Στέφανος έτριψε τα μάτια του.
«Δεν ήθελα να γίνει καβγάς».
«Εγώ όμως ήθελα να ξέρω ότι ο άνθρωπος με τον οποίο ζω δεν θα αφήσει κανέναν να καταστρέφει τα πράγματά μου μπροστά του».
Δεν απάντησε.
Περάσαμε την επόμενη εβδομάδα με μια απόσταση που δεν είχαμε ξαναζήσει.
Ο Στέφανος πήγαινε στη δουλειά, εγώ στη δική μου, και τα βράδια μιλούσαμε μόνο για τα παιδιά.
Επικοινώνησα με τη γραμματεία της σχολής όπου είχα αποκτήσει το πτυχίο μου και ενημερώθηκα για τη διαδικασία έκδοσης επίσημου αντιγράφου.
Το πρωτότυπο είχε καταστραφεί, αλλά ο τίτλος σπουδών μου φυσικά δεν είχε πάψει να υπάρχει.
Αυτή η σκέψη με βοήθησε περισσότερο απ’ όσο περίμενα.
Η Κατερίνα είχε κάψει χαρτί.
Δεν μπορούσε να κάψει τις γνώσεις μου.
Δεν μπορούσε να εξαφανίσει τις νυχτερινές ώρες διαβάσματος.
Ούτε μπορούσε να αποφασίσει για το μέλλον μου.
Την επόμενη Παρασκευή έλαβα μήνυμα από τον Λεωνίδα.
«Ειρήνη, θα ήθελα να σου μιλήσω. Μόνο αν το επιθυμείς».
Συμφώνησα να συναντηθούμε σε ένα καφέ κοντά στη μαρίνα της Πάτρας.
Ήρθε μόνος του.
Κρατούσε τον μπλε φάκελο.
«Δεν θέλω να δικαιολογήσω την Κατερίνα», είπε μόλις καθίσαμε. «Αυτό που έκανε ήταν απαράδεκτο».
Έγνεψα.
«Το ξέρω».
Έβγαλε μια φωτογραφία από τον φάκελο.
Η Κατερίνα ήταν νέα, με σκούρα μαλλιά και λευκή μπλούζα. Στεκόταν δίπλα σε μια νοσοκόμα μπροστά από νοσοκομείο.
«Αυτή είναι από το 1980», μου εξήγησε. «Είχε αρχίσει να προσφέρει εθελοντική βοήθεια σε έναν σύλλογο».
Κοίταξα τη φωτογραφία.
Η πεθερά μου χαμογελούσε τόσο πλατιά, που δυσκολεύτηκα να την αναγνωρίσω.
«Ήταν ευτυχισμένη εκεί», είπε ο Λεωνίδας. «Κι εγώ τη ζήλευα».
Τον κοίταξα ξαφνιασμένη.
«Γιατί;»
«Γιατί εκεί οι άνθρωποι την εκτιμούσαν για κάτι που δεν είχε σχέση με μένα, το σπίτι ή τα παιδιά».
Σιώπησε.
«Ήμουν εγωιστής. Όχι πάντα με φωνές και απαγορεύσεις. Συχνά απλώς της έκανα δύσκολο οτιδήποτε ήθελε να κάνει χωρίς εμένα».
Τα λόγια του με αναστάτωσαν.
Ήταν σχεδόν μια περιγραφή της δικής μου ζωής.
«Και γιατί μου τα λέτε τώρα;»
Με κοίταξε με ειλικρινή θλίψη.
«Επειδή ο γιος μου μεγαλώνει τα παιδιά του βλέποντας το παράδειγμά μου. Και φοβάμαι πως του έμαθα περισσότερα με τη συμπεριφορά μου απ’ όσα με όλες τις συμβουλές μου».
Έβγαλε από τον φάκελο μια μικρή επιστολή.
«Αυτό θέλω να το δώσεις στον Στέφανο, αν συμφωνείς».
Δεν την άνοιξα εκεί.
Τον ρώτησα μόνο αν η Κατερίνα γνώριζε για τη συνάντησή μας.
«Ναι. Και δεν της άρεσε. Αλλά αυτή τη φορά δεν ζήτησα την άδειά της».
Πριν φύγουμε, ο Λεωνίδας είπε κάτι που δεν ξέχασα.
«Μη νομίζεις ότι τα πράγματα θα φτιάξουν επειδή αποκαλύφθηκε μια παλιά ιστορία. Οι άνθρωποι αλλάζουν μόνο όταν αναλάβουν την ευθύνη για όσα κάνουν σήμερα».
Το βράδυ έδωσα το γράμμα στον Στέφανο.
Το διάβασε στο σαλόνι.
Όταν τελείωσε, έμεινε για ώρα ακίνητος.
Ύστερα μου ζήτησε να καθίσουμε.
«Ο πατέρας μου γράφει ότι μεγάλωσα βλέποντάς τον να αντιμετωπίζει τη μητέρα μου σαν να ήταν υπεύθυνη για όλα μέσα στο σπίτι».
Δεν μίλησα.
«Λέει επίσης ότι όταν ήμουν μικρός και η μαμά ήθελε να πάει σε μαθήματα, εκείνος με έβαζε να της λέω πως θα μου λείψει».
Σήκωσε τα μάτια.
«Το θυμάμαι».
Η φωνή του έσπασε.
«Θυμάμαι τη μαμά να ντύνεται για να πάει κάπου και εμένα να της λέω να μείνει. Και εκείνη να βγάζει το παλτό της».
Δεν ξέραμε τι να πούμε.
Τότε ο Στέφανος πρόσθεσε:
«Και πριν από δύο μέρες παρακάλεσα τον Νικόλα να σου πει ότι δεν θέλει να λείπεις τα απογεύματα».
Τον κοίταξα παγωμένη.
«Του είπες να το κάνει;»
Έγνεψε.
«Ναι».
Ένιωσα θυμό μεγαλύτερο από εκείνον που είχα νιώσει μπροστά στο τζάκι.
Γιατί το πτυχίο ήταν ένα αντικείμενο.
Ο γιος μας όμως ήταν παιδί.
«Δεν θα ξαναχρησιμοποιήσεις τα παιδιά για να με πείσεις να κάνω κάτι που εσύ θέλεις», του είπα.
«Το ξέρω».
«Όχι, Στέφανε. Πρέπει να το καταλάβεις πραγματικά».
Εκείνη τη νύχτα αποφάσισα να μην αρχίσουμε άλλη μία συζήτηση που θα τελείωνε με μια πρόχειρη συγγνώμη.
Του είπα ότι χρειαζόμουν συγκεκριμένες αλλαγές.
Να μοιραστούμε τις δουλειές.
Να αναλάβει μέρος των μετακινήσεων των παιδιών.
Να μη θεωρεί τις σπουδές μου προσωπική προσβολή.
Και να αναζητήσουμε βοήθεια για τον τρόπο που επικοινωνούσαμε.
Ο Στέφανος συμφώνησε να ξεκινήσουμε συμβουλευτικές συνεδρίες.
Δεν ήξερα αν θα ήταν αρκετό.
Αλλά τουλάχιστον για πρώτη φορά το πρόβλημα είχε αποκτήσει πραγματικό όνομα.
Δεν ήταν το μεταπτυχιακό.
Ήταν η ανισότητα με την οποία είχαμε μάθει να ζούμε.
Η Κατερίνα δεν με πήρε τηλέφωνο για σχεδόν έναν μήνα.
Όταν τελικά εμφανίστηκε στην πόρτα μας, κρατούσε μια σακούλα από ζαχαροπλαστείο και έναν λευκό φάκελο.
Δεν την άφησα να μπει αμέσως.
«Ήρθα να ζητήσω συγγνώμη», είπε.
Τα χέρια της έτρεμαν.
«Δεν έχω δικαιολογία».
Μου έδωσε τον φάκελο.
Μέσα υπήρχε ένα επίσημο αντίγραφο του πτυχίου μου. Είχε επικοινωνήσει μαζί μου νωρίτερα η γραμματεία για να με ενημερώσει ότι ήταν έτοιμο, αλλά η Κατερίνα είχε ζητήσει από τον Στέφανο να καλύψει το σχετικό κόστος και να το παραλάβει ο ίδιος με τη δική μου εξουσιοδότηση.
Δεν γνώριζα ότι το είχαν κανονίσει μεταξύ τους.
«Αυτό δεν διορθώνει όσα έκανα», είπε. «Το ξέρω».
Πήρα τον φάκελο.
«Όχι, δεν τα διορθώνει».
Έσκυψε το κεφάλι.
«Όταν σε άκουσα να μιλάς για τις σπουδές σου, αισθάνθηκα ότι μου δείχνεις όλα όσα εγώ δεν τόλμησα να κάνω. Και θύμωσα μαζί σου αντί να θυμώσω με τις αποφάσεις που είχα πάρει».
Την κοίταξα.
«Εσείς δεν φταίτε που τότε δεν σας στήριξαν. Αλλά φταίτε για αυτό που κάνατε σε μένα».
Έγνεψε.
«Έχεις δίκιο».
Δεν την αγκάλιασα.
Της είπα ότι χρειαζόμουν χρόνο.
Έφυγε χωρίς να διαμαρτυρηθεί.
Οι μήνες που ακολούθησαν δεν ήταν εύκολοι.
Ξεκίνησα το μεταπτυχιακό.
Τις Τρίτες και τις Πέμπτες ο Στέφανος αναλάμβανε το βραδινό φαγητό και το διάβασμα των παιδιών.
Στην αρχή υπήρχαν γκρίνιες.
Έκαιγε το ρύζι, ξεχνούσε να βγάλει τα ρούχα από το πλυντήριο και με ρωτούσε συνέχεια πού βρίσκεται το καθετί.
Σταδιακά έμαθε.
Όχι επειδή είχε κάποιο ιδιαίτερο ταλέντο.
Αλλά επειδή ήταν ενήλικος άνθρωπος που μπορούσε να αναλάβει ευθύνες.
Τα παιδιά προσαρμόστηκαν πιο εύκολα απ’ όσο φοβόμουν.
Ο Νικόλας άρχισε να διαβάζει στην κουζίνα όσο ο πατέρας του μαγείρευε.
Η Δανάη έφτιαχνε μικρά χαρτάκια με ζωγραφισμένες καρδιές και τα κολλούσε στο γραφείο μου.
Ένα βράδυ μου είπε:
«Μαμά, όταν τελειώσεις το σχολείο σου, θα σου πάρουμε λουλούδια;»
Γέλασα.
«Αν τα καταφέρω, ναι».
Με κοίταξε σοβαρά.
«Θα τα καταφέρεις. Αφού διαβάζεις τόσο πολύ».
Η Κατερίνα άρχισε να επισκέπτεται τα παιδιά ξανά, πάντα αφού συνεννοούμασταν.
Δεν ξαναέκανε σχόλιο για τις σπουδές μου.
Μια φορά μάλιστα με ρώτησε τι ακριβώς μελετούσαμε στη δημόσια υγεία.
Της εξήγησα για την πρόληψη, την οργάνωση υπηρεσιών και τις ανισότητες στην πρόσβαση στην περίθαλψη.
Με άκουσε προσεκτικά.
«Ενδιαφέρον ακούγεται», είπε.
Ήταν η πρώτη φορά που έδειχνε πραγματική περιέργεια για τη δουλειά μου.
Ο Λεωνίδας, από την πλευρά του, άρχισε να πηγαίνει μαζί της σε έναν τοπικό πολιτιστικό σύλλογο.
Εκείνη γράφτηκε σε μαθήματα ιστορίας της τέχνης.
Όταν το έμαθα, χαμογέλασα.
Δεν ήταν Ιατρική.
Δεν μπορούσε να γυρίσει πίσω τον χρόνο.
Αλλά ήταν κάτι που είχε επιλέξει η ίδια.
Έναν χρόνο αργότερα, η Κατερίνα με κάλεσε στο σπίτι της για καφέ.
Μόνο εμένα.
Το τζάκι ήταν σβηστό.
Στη θέση όπου είχε πέσει το πτυχίο μου υπήρχε ένα μικρό βάζο με λευκά κυκλάμινα.
Καθίσαμε στο τραπέζι της κουζίνας.
Μου έδειξε ένα τετράδιο γεμάτο σημειώσεις.
«Από τα μαθήματα», εξήγησε.
Ύστερα χαμογέλασε αμήχανα.
«Ξέρεις, Ειρήνη, την πρώτη μέρα ένιωθα σαν μαθήτρια. Φοβόμουν μήπως με ρωτήσουν κάτι και δεν ξέρω να απαντήσω».
«Και μετά;»
«Μετά κατάλαβα ότι κανείς δεν περίμενε να ξέρω ήδη τα πάντα».
Γελάσαμε και οι δύο.
Πριν φύγω, με σταμάτησε στην πόρτα.
«Θέλω να σου πω κάτι που δεν κατάφερα να σου πω όταν ήρθα να ζητήσω συγγνώμη».
Την κοίταξα.
«Ακούω».
«Όταν πέταξα το πτυχίο σου στη φωτιά, για μια στιγμή ένιωσα ότι είχα δύναμη. Σαν να μπορούσα επιτέλους να αποφασίσω εγώ τι θα γίνει».
Σταμάτησε.
«Και μετά είδα τον Λεωνίδα με τον φάκελο. Τότε κατάλαβα ότι είχα γίνει ακριβώς ο άνθρωπος που με είχε πληγώσει περισσότερο».
Δεν της απάντησα αμέσως.
Ύστερα είπα:
«Το σημαντικό είναι τι θα κάνετε από εδώ και πέρα».
Έγνεψε.
«Αυτό προσπαθώ».
Εκείνη τη χρονιά ολοκλήρωσα με επιτυχία τα πρώτα μαθήματα του προγράμματος.
Δεν πήρα ακόμη μεταπτυχιακό τίτλο.
Είχα μπροστά μου αρκετή δουλειά.
Αλλά για πρώτη φορά δεν ένιωθα ότι έπρεπε να ζητώ συγγνώμη επειδή είχα στόχους.
Ο Στέφανος εξακολουθούσε κάποιες φορές να γκρινιάζει για το πρόγραμμά μας.
Κι εγώ εξακολουθούσα να θυμώνω όταν ένιωθα ότι οι υποχρεώσεις πέφτουν πάλι όλες πάνω μου.
Μόνο που πλέον το συζητούσαμε διαφορετικά.
Κανείς δεν είχε το δικαίωμα να καταστρέφει πράγματα, να απειλεί ή να χρησιμοποιεί τα παιδιά για να κερδίσει μια διαφωνία.
Μια Κυριακή, καθώς επιστρέφαμε από επίσκεψη στους γονείς του, ο Στέφανος μου είπε κάτι που με αιφνιδίασε.
«Η μαμά με ρώτησε αν θα πας στην τελετή αποφοίτησης όταν τελειώσεις».
Χαμογέλασα.
«Και τι της είπες;»
«Ότι φυσικά θα πας».
«Και;»
«Με ρώτησε αν μπορεί να έρθει κι εκείνη».
Έμεινα σιωπηλή.
Θυμήθηκα το τζάκι.
Το μισοκαμένο χαρτί.
Τον Λεωνίδα με τον παλιό μπλε φάκελο.
Και τη γυναίκα που είχε περάσει σχεδόν πενήντα χρόνια πιστεύοντας ότι οι σπουδές ήταν κάτι που της είχε απαγορευτεί για πάντα.
«Αν μέχρι τότε έχουν αλλάξει πραγματικά τα πράγματα», απάντησα, «θα χαρώ να είναι εκεί».
Ο Στέφανος έπιασε το χέρι μου.
Δεν του είπα ότι όλα είχαν συγχωρεθεί.
Ούτε ότι το παρελθόν δεν είχε σημασία.
Απλώς συνέχισα να κοιτάζω τον δρόμο.
Αργότερα, εκείνο το βράδυ, η Δανάη μπήκε στο δωμάτιο όπου διάβαζα.
Κρατούσε ένα μικρό τετράδιο με ζωγραφιές.
«Μαμά, όταν μεγαλώσω, μπορώ να γίνω γιατρός και ζωγράφος μαζί;»
Την τράβηξα στην αγκαλιά μου.
«Μπορείς να προσπαθήσεις να γίνεις ό,τι αγαπάς, κορίτσι μου. Και όταν μεγαλώσεις, θα αποφασίσεις εσύ».
Με κοίταξε απορημένη.
«Ακόμα κι αν έχω παιδιά;»
Ένιωσα έναν κόμπο στον λαιμό.
Δεν ήξερα από πού είχε μάθει να συνδέει τόσο νωρίς τα παιδιά με την εγκατάλειψη των ονείρων.
Ήξερα όμως ότι μπορούσα να αλλάξω αυτό που θα άκουγε από μένα.
«Ακόμα κι αν έχεις παιδιά», της απάντησα. «Θα έχεις ευθύνες, όπως όλοι μας. Αλλά δεν θα χρειάζεται να πάψεις να είσαι ο εαυτός σου».
Η Δανάη χαμογέλασε και έφυγε τρέχοντας να δείξει τις ζωγραφιές της στον πατέρα της.
Κοίταξα το καινούργιο αντίγραφο του πτυχίου μου, που είχα πλέον βάλει σε κορνίζα πάνω από το γραφείο.
Η μία άκρη του παλιού πρωτοτύπου, μαυρισμένη από τη φωτιά, ήταν φυλαγμένη σε έναν φάκελο στο συρτάρι.
Δεν την κρατούσα για να θυμάμαι την ταπείνωση.
Την κρατούσα για να μην ξεχάσω κάτι σημαντικό.
Ότι μια γυναίκα μπορεί να χάσει χρόνια, ευκαιρίες και ανθρώπους που πίστευε πως θα τη στηρίξουν.
Μπορεί να αναγκαστεί να αρχίσει από την αρχή στα τριάντα επτά, στα πενήντα ή στα εβδομήντα.
Αλλά όσο υπάρχει χρόνος και δυνατότητα επιλογής, κανείς δεν έχει το δικαίωμα να της πει ότι είναι πολύ αργά.
Και το πιο παράξενο ήταν ότι εκείνο το βράδυ, μπροστά στο αναμμένο τζάκι, δεν σώθηκε μόνο το δικό μου όνειρο.
Μια ηλικιωμένη γυναίκα είδε για πρώτη φορά καθαρά τι είχε στερηθεί.
Ένας άντρας παραδέχτηκε τη σιωπηλή ευθύνη του.
Ένας γιος άρχισε να αμφισβητεί όσα θεωρούσε φυσιολογικά.
Και δύο μικρά παιδιά απέκτησαν την ευκαιρία να μεγαλώσουν σε ένα σπίτι όπου η αγάπη δεν θα μετριόταν με όσα αναγκάζεται κανείς να εγκαταλείψει.
Ακόμη θυμάμαι τον ήχο από το χαρτί που έπεσε στις φλόγες.
Αλλά όταν σκέφτομαι εκείνη την Κυριακή, δεν βλέπω πια πρώτα τη φωτιά.
Βλέπω τον πεθερό μου να κατεβάζει έναν μπλε φάκελο από το ράφι.
Και ακούω τη φράση που κανένας μας δεν είχε τολμήσει να πει μέχρι τότε:
«Δεν θα κάψουμε άλλο ένα όνειρο για να νιώθουμε εμείς ασφαλείς».