«Μην αγγίξει κανείς αυτό το ρολόι! Αν κάποιος το κούρδισε την Κυριακή, πρέπει να μου το πει τώρα».
Ο ηλικιωμένος ωρολογοποιός στεκόταν μπροστά στο ξύλινο έπιπλο του παππού μου, κρατώντας ένα μικρό ορειχάλκινο κλειδί ανάμεσα στα δάχτυλά του.
Ο αδελφός μου, ο Σπύρος, σταμάτησε να μιλά.
Η θεία μου η Δέσποινα άφησε απότομα το φλιτζάνι της πάνω στο τραπέζι.
Κι εγώ ένιωσα ένα παράξενο σφίξιμο στο στομάχι.
Γιατί εκείνη την Κυριακή, τρεις ημέρες πριν πεθάνει ο παππούς μας, είχαμε μαζευτεί όλοι στο σπίτι του για τα ογδοηκοστά όγδοα γενέθλιά του.
Και θυμόμουν πολύ καλά ποιος είχε σταθεί τελευταίος μπροστά στο συγκεκριμένο ρολόι.
Μόνο που εκείνη τη στιγμή δεν είχα το θάρρος να μιλήσω.
Με λένε Ειρήνη, είμαι σαράντα δύο χρονών και ζω στην Πάτρα. Εργάζομαι σε ένα μικρό λογιστικό γραφείο κοντά στην πλατεία Γεωργίου και μεγαλώνω δύο παιδιά μαζί με τον άντρα μου, τον Κώστα.
Ο παππούς μου, ο Νικόλας Καραγιάννης, ήταν ο άνθρωπος που με έμαθε να ξεχωρίζω τον ήχο της βροχής από τον ήχο ενός παλιού μηχανικού ρολογιού.
Είχε εργαστεί σχεδόν σαράντα χρόνια ως μηχανικός σε πλοία και αργότερα σε συνεργείο συντήρησης μηχανημάτων στο λιμάνι.
Αγαπούσε τα αντικείμενα που μπορούσαν να επισκευαστούν.
«Μην πετάς κάτι επειδή σταμάτησε να δουλεύει», μου έλεγε. «Πρώτα μάθε γιατί σταμάτησε».
Η συλλογή του αριθμούσε είκοσι τρία ρολόγια.
Ρολόγια τοίχου, επιτραπέζια, δύο παλιά ρολόγια τσέπης και ένα μεγάλο εκκρεμές που είχε αγοράσει από παλαιοπωλείο στο Αίγιο.
Το πιο εντυπωσιακό ήταν ένα γερμανικό επιτραπέζιο ρολόι με σκαλιστή ξύλινη κάσα και μπρούτζινους δείκτες.
Ο Σπύρος ισχυριζόταν ότι άξιζε αρκετές χιλιάδες ευρώ.
Δεν ήξερα αν είχε δίκιο.
Για μένα τα ρολόγια ήταν οι αναμνήσεις του παππού. Για εκείνον, όπως σύντομα κατάλαβα, ήταν και περιουσία.
Ο Σπύρος είναι τέσσερα χρόνια μικρότερός μου. Έχει κατάστημα με ηλεκτρικά είδη και τα τελευταία δύο χρόνια αντιμετώπιζε οικονομικές δυσκολίες.
Δεν μου το είχε πει ξεκάθαρα, αλλά είχα παρατηρήσει ότι πουλούσε πράγματα που παλιότερα δεν θα αποχωριζόταν.
Το αυτοκίνητό του, μια παλιά μοτοσικλέτα, ακόμη και τη συλλογή του από δίσκους βινυλίου.
Όταν ο παππούς πέθανε, ο αδελφός μου ήταν ο πρώτος που αναφέρθηκε στα ρολόγια.
Δεν είχαν περάσει ούτε δύο ημέρες από την κηδεία.
Καθόμασταν στο καθιστικό του πατρικού σπιτιού, όπου η θεία Δέσποινα είχε φέρει καφέ και κόλλυβα από το μνημόσυνο.
Ο Σπύρος πλησίασε το μεγάλο ξύλινο έπιπλο.
«Αυτό εδώ είναι δικό μου», είπε δείχνοντας το γερμανικό ρολόι.
Σήκωσα το κεφάλι.
«Τι εννοείς δικό σου;»
«Ο παππούς μού το είχε υποσχεθεί».
«Πότε;»
«Πριν από καιρό. Είχε πει ότι, όταν φύγει, θέλει να το κρατήσω εγώ».
Η θεία Δέσποινα αναστέναξε.
«Ο πατέρας μου έλεγε πολλά πράγματα, Σπύρο. Μη βιάζεσαι».
«Δεν βιάζομαι. Απλώς δεν θέλω να εξαφανιστεί τίποτα».
Με κοίταξε με τρόπο που με πλήγωσε.
«Υπονοείς ότι θα πάρω κάτι κρυφά;» ρώτησα.
«Δεν είπα αυτό. Αλλά εσύ έχεις τα κλειδιά του σπιτιού».
Από εκείνη τη στιγμή η ατμόσφαιρα άλλαξε.
Ο παππούς είχε αφήσει ένα απλό ιδιόχειρο σημείωμα με πρακτικές οδηγίες, αλλά όχι σαφή κατανομή της συλλογής. Αποφασίσαμε να μην πειράξουμε τίποτα πριν συζητήσουμε με συμβολαιογράφο και μάθουμε την αξία των αντικειμένων.
Η θεία Δέσποινα πρότεινε να καλέσουμε τον κύριο Μανώλη, έναν ωρολογοποιό που διατηρούσε εργαστήριο στην οδό Κορίνθου.
Ήταν παλιός φίλος του παππού.
Ερχόταν συχνά στο σπίτι για καφέ και οι δυο τους περνούσαν ώρες συζητώντας για μηχανισμούς, ελατήρια και ανταλλακτικά που δεν κατασκευάζονταν πια.
Τρεις ημέρες αργότερα ο κύριος Μανώλης μπήκε στο καθιστικό με μια δερμάτινη τσάντα εργαλείων.
Δεν ήταν άνθρωπος που εντυπωσιαζόταν εύκολα.
Εξέτασε ένα ένα τα ρολόγια, σημείωσε τις μάρκες, φωτογράφισε τα καντράν και μας εξήγησε ότι η πραγματική αξία τους εξαρτιόταν από την κατάσταση και την αυθεντικότητα των μηχανισμών.
Όταν έφτασε στο μεγάλο γερμανικό ρολόι, ο Σπύρος πλησίασε ανυπόμονα.
«Αυτό είναι το ακριβότερο, έτσι;»
Ο ωρολογοποιός δεν απάντησε αμέσως.
Άνοιξε προσεκτικά το πίσω κάλυμμα.
Έσκυψε και κοίταξε τον μηχανισμό με έναν μικρό φακό.
Έπειτα συνοφρυώθηκε.
«Περίεργο».
«Τι συμβαίνει;» ρώτησα.
«Το ρολόι έχει σταματήσει στις έξι και σαράντα δύο».
«Και λοιπόν;» είπε ο Σπύρος.
«Ο παππούς σας δεν άφηνε ποτέ αυτό το ρολόι να σταματήσει. Το θυμάμαι καλά».
«Μπορεί απλώς να ξέχασε να το κουρδίσει».
Ο κύριος Μανώλης κοίταξε προσεκτικά το κλειδί.
«Όχι. Κάποιος το κούρδισε πρόσφατα. Αλλά υπάρχει κάτι άλλο».
Σήκωσε το βλέμμα του προς όλους μας.
«Ποιος το άγγιξε την Κυριακή, στα γενέθλια του Νικόλα;»
Κανείς δεν απάντησε.
«Γιατί έχει σημασία;» ρώτησε η θεία.
Ο ωρολογοποιός έδειξε ένα μικροσκοπικό μεταλλικό εξάρτημα.
«Επειδή ο μηχανισμός έχει μπλοκαριστεί με τρόπο που δεν μοιάζει με συνηθισμένη φθορά. Κάποιος φαίνεται πως άνοιξε την πίσω πλευρά».
Ο Σπύρος έκανε ένα βήμα πίσω.
Κι εγώ θυμήθηκα κάτι που ο παππούς μου είχε πει λίγο πριν σβήσει τα κεράκια της τούρτας.
«Ειρήνη, πριν φύγεις, θέλω να σου δείξω κάτι που δεν πρέπει να χαθεί».
Δεν πρόλαβε ποτέ να μου το δείξει.
🕰️ Γιατί σταμάτησε το ρολόι ακριβώς τότε; Η λεπτομέρεια που αλλάζει όλη την ιστορία βρίσκεται στο πρώτο σχόλιο 👇
«Θυμάμαι ποιος στεκόταν μπροστά στο ρολόι», είπα τελικά.
Όλοι γύρισαν προς το μέρος μου.
«Ο Σπύρος».
Ο αδελφός μου με κοίταξε αποσβολωμένος.
«Τι προσπαθείς να πεις;»
«Δεν προσπαθώ να πω τίποτα. Σε είδα να στέκεσαι μπροστά στο έπιπλο, όταν οι υπόλοιποι ήμασταν στην κουζίνα».
«Κοιτούσα τα ρολόγια. Απαγορεύεται;»
«Όχι. Απλώς απαντώ στην ερώτηση».
Ο κύριος Μανώλης σήκωσε το χέρι.
«Δεν κατηγορώ κανέναν. Χρειάζομαι μόνο να μάθω τι συνέβη».
Ο Σπύρος έβγαλε ένα νευρικό γέλιο.
«Εντάξει, το παραδέχομαι. Προσπάθησα να το κουρδίσω».
Η θεία Δέσποινα τον κοίταξε αυστηρά.
«Γιατί; Αφού ο πατέρας σου είχε πει να μην πειράζουμε τους μηχανισμούς».
«Επειδή είχε σταματήσει για λίγο. Ήθελα να του κάνω έκπληξη».
Ο ωρολογοποιός έμεινε σιωπηλός.
«Με ποιο κλειδί;» ρώτησε.
«Με αυτό που ήταν στο συρτάρι».
«Και άνοιξες το πίσω κάλυμμα;»
«Όχι».
Ο κύριος Μανώλης έβαλε προσεκτικά το ρολόι πάνω σε μια πετσέτα.
«Τότε κάποιος άλλος το άνοιξε».
Η συζήτηση θα μπορούσε να τελειώσει εκεί.
Όμως η θεία Δέσποινα ξαφνικά χλώμιασε.
«Εγώ το άνοιξα», είπε.
Ο Σπύρος γύρισε απότομα.
«Εσύ;»
Η θεία έσφιξε τα χέρια της.
«Ο πατέρας μού το ζήτησε εκείνο το απόγευμα».
«Γιατί;» ρώτησα.
«Δεν μου εξήγησε. Μόνο μου είπε να φέρω το μικρό κατσαβίδι από το συρτάρι του και να σηκώσω το κάλυμμα».
«Και μετά;»
«Με έστειλε στην κουζίνα να ετοιμάσω τους καφέδες».
Ο κύριος Μανώλης έγειρε το κεφάλι.
«Τότε ίσως να ξέρω τι έγινε».
Πήρε μια μικρή λαβίδα και αφαίρεσε με προσοχή ένα λεπτό κομμάτι χαρτιού που είχε σφηνώσει κοντά στον μηχανισμό.
Δεν ήταν αρκετά μεγάλο για να φαίνεται από έξω.
Ήταν όμως αρκετό ώστε να εμποδίζει την κίνηση ενός εξαρτήματος.
«Αυτό δεν βρέθηκε εδώ μόνο του», είπε.
Άπλωσε το χαρτί πάνω στο τραπέζι.
Ήταν διπλωμένο πολλές φορές.
Στη μία πλευρά υπήρχε ένα μικρό σημάδι από μπλε μελάνι.
Και στην άλλη μια λέξη.
«Αιγιαλείας».
Κοιταχτήκαμε.
Ο Σπύρος άρχισε να χάνει την υπομονή του.
«Τι σχέση έχει η Αιγιάλεια με το ρολόι;»
Ο κύριος Μανώλης δεν απάντησε.
Άνοιξε περισσότερο το χαρτί.
Στην εσωτερική πλευρά υπήρχαν δύο αριθμοί και τα αρχικά «Ε.Κ.».
«Μου θυμίζει κάτι», μουρμούρισε.
«Τι;» ρώτησα.
«Ένα παλιό εργαστήριο. Στο Αίγιο».
Η θεία Δέσποινα κάθισε βαριά στον καναπέ.
«Ο πατέρας είχε αγοράσει αρκετά ρολόγια από εκεί».
«Όχι μόνο αγοράσει», είπε ο κύριος Μανώλης. «Είχε συνεργαστεί με τον ιδιοκτήτη».
Σήκωσε το χαρτί.
«Πρέπει να δω κάτι στο εργαστήριό μου. Και μετά θα σας εξηγήσω».
Ο Σπύρος διαμαρτυρήθηκε.
«Δεν μπορείτε να πάρετε το ρολόι».
«Δεν θα το πάρω. Θα επιστρέψω αύριο με κάποια παλιά έγγραφα».
Όταν έφυγε, ο αδελφός μου στράφηκε εναντίον μου.
«Ελπίζω να είσαι ευχαριστημένη. Τώρα θα μας τρέχεις για ένα χαρτάκι».
«Δεν σε υποχρέωσε κανείς να μείνεις».
«Αν νομίζεις ότι θα μου πάρεις το ρολόι, κάνεις λάθος».
Εκείνη τη στιγμή ένιωσα ότι δεν αναγνώριζα τον άνθρωπο που είχα μεγαλώσει μαζί του.
«Σπύρο», του είπα, «ο παππούς πέθανε πριν από λίγες ημέρες. Μπορούμε τουλάχιστον να μιλάμε γι’ αυτόν σαν άνθρωπο κι όχι σαν κατάλογο αντικειμένων;»
Δεν απάντησε.
Πήρε το μπουφάν του και έφυγε.
Εκείνο το βράδυ δεν μπορούσα να κοιμηθώ.
Θυμόμουν την τελευταία Κυριακή.
Ο παππούς είχε φορέσει το καλό του πουκάμισο και καθόταν στο τραπέζι της αυλής, κάτω από τη λεμονιά.
Είχαμε φτιάξει αρνάκι στον φούρνο με πατάτες, η θεία είχε φέρει γαλακτομπούρεκο και τα παιδιά μου είχαν ζωγραφίσει μια μεγάλη κάρτα.
Ο παππούς ήταν κουρασμένος, αλλά χαμογελαστός.
Προς το απόγευμα με είχε τραβήξει παράμερα.
«Ειρήνη, όταν κάποιος σου λέει πως κάτι αξίζει πολλά χρήματα, να ρωτάς πρώτα γιατί το κράτησε τόσα χρόνια».
Τότε νόμιζα ότι μιλούσε γενικά.
Τώρα δεν ήμουν σίγουρη.
Το επόμενο πρωί ο κύριος Μανώλης τηλεφώνησε.
«Βρήκα τον παλιό κατάλογο. Το ρολόι έχει μια ιστορία που πρέπει να μάθετε».
Μαζευτήκαμε ξανά στο σπίτι.
Αυτή τη φορά ο Σπύρος ήρθε τελευταίος.
Ο ωρολογοποιός έφερε έναν κιτρινισμένο φάκελο.
Μέσα υπήρχαν φωτογραφίες, αποδείξεις επισκευών και μια παλιά επιστολή.
«Το ρολόι αγοράστηκε από τον Νικόλα το 1986», εξήγησε. «Αλλά δεν ήταν κανονική αγορά».
Η θεία σήκωσε τα φρύδια.
«Τότε τι ήταν;»
«Ο ιδιοκτήτης του εργαστηρίου στο Αίγιο λεγόταν Ευάγγελος Κορρές. Ήταν φίλος του πατέρα σας. Είχε μια κόρη, την Άννα».
Δεν γνώριζα το όνομα.
«Η Άννα είχε σπουδάσει μουσική», συνέχισε. «Ήθελε να εργαστεί ως δασκάλα πιάνου, αλλά τότε η οικογένειά της αντιμετώπιζε σοβαρές οικονομικές δυσκολίες».
Ο Σπύρος σταύρωσε τα χέρια.
«Και τι σχέση έχει αυτό;»
«Ο Νικόλας τούς βοήθησε να διατηρήσουν το εργαστήριο. Ο Ευάγγελος δεν ήθελε να δεχτεί χρήματα χωρίς αντάλλαγμα. Του έδωσε λοιπόν το καλύτερο ρολόι του».
«Άρα του ανήκε», είπε αμέσως ο Σπύρος.
«Ναι. Αλλά ο Νικόλας είχε συμφωνήσει κάτι ακόμη».
Ο ωρολογοποιός έβγαλε μια επιστολή.
Ήταν γραμμένη από τον Ευάγγελο.
Στο κάτω μέρος υπήρχε ημερομηνία από τον Νοέμβριο του 1986.
Ο κύριος Μανώλης διάβασε:
«Νικόλα, σου παραδίδω το ρολόι που ο πατέρας μου συντηρούσε με τα χέρια του. Αν κάποτε οι δρόμοι μας χωρίσουν, θα ήθελα να θυμάσαι ότι αυτό το αντικείμενο δεν αντιπροσωπεύει μόνο την αξία του μηχανισμού. Αντιπροσωπεύει τη μέρα που βοήθησες την κόρη μου να συνεχίσει τις σπουδές της».
Ένιωσα έναν κόμπο στον λαιμό.
«Η Άννα τι απέγινε;» ρώτησα.
Ο κύριος Μανώλης χαμογέλασε αχνά.
«Αυτό ακριβώς προσπαθούσε να μάθει ο παππούς σας τους τελευταίους μήνες».
Έβγαλε μια δεύτερη φωτογραφία.
Έδειχνε μια γυναίκα περίπου εξήντα χρονών μπροστά σε ένα πιάνο.
«Η Άννα ζει σήμερα στα Καλάβρυτα. Δίδαξε μουσική για πολλά χρόνια και πρόσφατα αποσύρθηκε».
«Και ο παππούς γιατί την έψαχνε;»
Ο ωρολογοποιός κοίταξε το χαρτί που είχε βρεθεί μέσα στον μηχανισμό.
«Γιατί τον περασμένο μήνα της έγραψε ζητώντας να επιστρέψει το ρολόι στην οικογένειά της».
Ο Σπύρος πετάχτηκε όρθιος.
«Τι; Δεν μπορεί να το έκανε!»
«Δεν είχε υποχρέωση», απάντησε ο κύριος Μανώλης. «Αλλά το ήθελε».
«Και γιατί δεν μας είπε τίποτα;» ρώτησα.
«Επειδή περίμενε απάντηση».
Ο κύριος Μανώλης άνοιξε την τσάντα του και έβγαλε ακόμη έναν φάκελο.
«Η Άννα απάντησε πριν από μία εβδομάδα. Ο Νικόλας μού είχε ζητήσει να παραλάβω την επιστολή από το εργαστήριο, επειδή ήξερε ότι θα ταξίδευα στο Αίγιο. Δεν πρόλαβα να του τη δώσω».
Άνοιξε την επιστολή.
Η Άννα ευχαριστούσε τον παππού για τη σκέψη του, αλλά αρνιόταν ευγενικά να πάρει το ρολόι.
Έγραφε ότι το θεωρούσε ήδη μέρος της ζωής του.
Υπήρχε όμως και μια τελευταία παράγραφος.
«Αν θέλεις πραγματικά να τιμήσεις τον πατέρα μου, θα ήταν όμορφο το ρολόι να βρεθεί κάποτε σε έναν χώρο όπου οι νέοι θα μαθαίνουν να επισκευάζουν παλιά αντικείμενα. Εκείνος πίστευε ότι η γνώση πρέπει να περνά από χέρι σε χέρι».
Ο κύριος Μανώλης δίπλωσε το γράμμα.
«Τώρα καταλαβαίνετε γιατί ο παππούς σας ήθελε να σας μιλήσει πριν πεθάνει».
Κοίταξα το ρολόι.
Ένα αντικείμενο που ο Σπύρος θεωρούσε περιουσία ήταν για τον παππού μια παλιά υπόσχεση.
Αλλά παρέμενε το μεγαλύτερο μυστήριο.
Γιατί είχε σταματήσει ο μηχανισμός στις έξι και σαράντα δύο;
Και γιατί είχε βρεθεί εκείνο το χαρτί στο εσωτερικό του;
Ο κύριος Μανώλης κοίταξε την ώρα στο κινητό του.
«Έχω μια πιθανή εξήγηση, αλλά πρέπει να σας ρωτήσω κάτι ακόμη. Εκείνη την Κυριακή, ο παππούς σας είχε το ρολόι ανοιχτό πριν έρθουν οι καλεσμένοι;»
Η θεία Δέσποινα έγνεψε.
«Ναι. Μου ζήτησε να σηκώσω το κάλυμμα γύρω στις πέντε».
«Και το χαρτί;»
Η θεία συνοφρυώθηκε.
«Είχε ένα μικρό διπλωμένο χαρτάκι. Θυμάμαι ότι το κρατούσε».
Ο κύριος Μανώλης αναστέναξε.
«Τότε μάλλον προσπαθούσε να σημειώσει τα στοιχεία του παλιού εργαστηρίου. Ίσως ήθελε να βάλει το χαρτί προσωρινά μέσα στην κάσα, ώστε να μη χαθεί, αλλά το άφησε πολύ κοντά στον μηχανισμό».
«Και ο Σπύρος το κούρδισε αργότερα», συμπλήρωσα.
«Ακριβώς. Αν ο μηχανισμός λειτουργούσε εκείνη τη στιγμή, το χαρτί θα μπορούσε να μετακινηθεί από τους κραδασμούς και να μπλοκάρει ένα εξάρτημα. Δεν φαίνεται να υπάρχει σκόπιμη παρέμβαση».
Ο Σπύρος χαμήλωσε το βλέμμα.
«Άρα εγώ το χάλασα;»
«Όχι απαραίτητα. Αλλά το κούρδισμα πιθανόν συνέβαλε στο μπλοκάρισμα. Ευτυχώς δεν βλέπω μόνιμη ζημιά».
Για πρώτη φορά μετά τον θάνατο του παππού ο αδελφός μου δεν ενδιαφέρθηκε για την τιμή.
Πλησίασε το ρολόι.
«Ο παππούς το είχε σταματήσει εξαιτίας μου;»
«Όχι», απάντησε ήρεμα ο κύριος Μανώλης. «Ο παππούς σας έκανε κάτι που συμβαίνει συχνά στους ηλικιωμένους ανθρώπους. Προσπαθούσε να τακτοποιήσει μια εκκρεμότητα και δεν πρόσεξε μια μικρή λεπτομέρεια».
Ο Σπύρος κάθισε.
«Την Κυριακή τον ρώτησα αν θα μου το αφήσει», είπε ξαφνικά.
Τον κοίταξα.
«Τι σου απάντησε;»
«Μου είπε: “Πρώτα πρέπει να μάθεις γιατί το κράτησα”».
Έμεινε σιωπηλός.
«Νόμιζα ότι προσπαθούσε να με αποφύγει. Θύμωσα και του είπα πως όλα αυτά είναι απλώς παλιές αντίκες».
Η θεία Δέσποινα άπλωσε το χέρι και άγγιξε τον ώμο του.
Ο Σπύρος χαμήλωσε το κεφάλι.
«Και τώρα δεν μπορώ να του ζητήσω συγγνώμη».
Δεν ήξερα τι να πω.
Είχα κι εγώ πράγματα για τα οποία μετάνιωνα.
Την τελευταία φορά που με πήρε τηλέφωνο ο παππούς, του είχα πει ότι δεν μπορούσα να περάσω από το σπίτι επειδή είχα πολλή δουλειά.
Μου είχε απαντήσει:
«Δεν πειράζει, κορίτσι μου. Θα τα πούμε άλλη μέρα».
Δεν υπήρξε άλλη μέρα.
Τις επόμενες εβδομάδες μιλήσαμε με συμβολαιογράφο και αποφασίσαμε να μη βιαστούμε να μοιράσουμε ή να πουλήσουμε τη συλλογή.
Ο κύριος Μανώλης επισκεύασε προσεκτικά το μπλοκαρισμένο ρολόι.
Ένα απόγευμα μάς τηλεφώνησε.
«Ελάτε να το δείτε».
Πήγαμε μαζί με τον Σπύρο.
Ο μηχανισμός λειτουργούσε ξανά.
Το διακριτικό τικ τακ γέμιζε το μικρό εργαστήριο.
Ο ωρολογοποιός μάς έδειξε μια παλιά φωτογραφία που είχε βρει ανάμεσα στα αρχεία του.
Ο παππούς στεκόταν νέος μπροστά στο εργαστήριο του Ευάγγελου Κορρέ.
Δίπλα του ήταν ο ίδιος ο Ευάγγελος και ένα κορίτσι περίπου είκοσι χρονών.
Στην πίσω πλευρά έγραφε:
«Όσο υπάρχουν άνθρωποι που προσφέρουν χρόνο, τίποτα πολύτιμο δεν χάνεται».
Ο Σπύρος κράτησε τη φωτογραφία αρκετή ώρα.
Έπειτα με κοίταξε.
«Ειρήνη, θέλω να σου προτείνω κάτι».
«Σε ακούω».
«Αν συμφωνήσουν όλοι, να μην κρατήσω το ρολόι. Να προσπαθήσουμε να κάνουμε αυτό που ήθελε ο παππούς».
Δεν απάντησα αμέσως.
«Εννοείς να το δώσουμε σε κάποιον εκπαιδευτικό χώρο;»
«Ναι. Αλλά να μην το κάνουμε βιαστικά. Να βρούμε ένα μέρος όπου θα έχει πραγματικά νόημα».
Τους επόμενους μήνες ο κύριος Μανώλης μάς βοήθησε να έρθουμε σε επαφή με μια τοπική ομάδα που διοργάνωνε εργαστήρια επισκευής και επαναχρησιμοποίησης παλιών αντικειμένων.
Συζητήσαμε την πιθανότητα να παραχωρήσουμε το ρολόι για εκπαιδευτική επίδειξη, με σαφή συμφωνία για τη συντήρηση και τη φύλαξή του.
Η Άννα Κορρέ ήρθε στην Πάτρα όταν οργανώθηκε η πρώτη συνάντηση.
Ήταν μια ευγενική γυναίκα με γκρίζα μαλλιά και ζωηρό βλέμμα.
Μόλις είδε το ρολόι, ακούμπησε απαλά την ξύλινη κάσα.
«Ο πατέρας μου το άκουγε κάθε βράδυ», είπε. «Όταν ήμουν μικρή, μετρούσα τους χτύπους του για να με πάρει ο ύπνος».
Ο Σπύρος στεκόταν δίπλα της.
«Ο παππούς μας το αγαπούσε πολύ».
«Το ξέρω», απάντησε. «Μου είχε γράψει γι’ αυτό».
Τότε η Άννα έβγαλε από την τσάντα της έναν μικρό φάκελο.
«Υπάρχει κάτι που ήθελα να σας δώσω».
Μέσα ήταν μια παλιά απόδειξη καταβολής χρημάτων και ένα σημείωμα από τον πατέρα της.
Η απόδειξη αφορούσε τα χρήματα που είχε προσφέρει ο παππούς για να βοηθήσει το εργαστήριο.
Όμως το ποσό ήταν πολύ μικρότερο από αυτό που περιμέναμε.
Ο Σπύρος την κοίταξε απορημένος.
«Αυτό ήταν όλο;»
Η Άννα χαμογέλασε.
«Ναι. Ο πατέρας μου δεν είχε ανάγκη μόνο τα χρήματα. Είχε ανάγκη έναν άνθρωπο να του δείξει ότι το εργαστήριο άξιζε να συνεχίσει».
Μας έδειξε το σημείωμα.
Ο Ευάγγελος είχε γράψει:
«Ο Νικόλας ήρθε όταν όλοι μου έλεγαν να κλείσω το μαγαζί. Δεν μου έδωσε μια περιουσία. Μου έδωσε έναν μήνα χρόνο και την πεποίθηση ότι μπορώ να ξανασταθώ στα πόδια μου».
Ένιωσα τα μάτια μου να γεμίζουν.
Ο παππούς είχε κρατήσει εκείνο το ρολόι σαράντα χρόνια όχι επειδή του είχε κοστίσει μια περιουσία, αλλά επειδή του θύμιζε τι μπορούσε να σημαίνει μια μικρή βοήθεια την κατάλληλη στιγμή.
Ο Σπύρος διάβασε το σημείωμα ξανά.
Και μετά είπε κάτι που δεν περίμενα.
«Ξέρετε, πριν πεθάνει ο παππούς, του είχα ζητήσει χρήματα για το μαγαζί μου».
Γύρισα προς το μέρος του.
Δεν μου το είχε πει ποτέ.
«Και τι σου απάντησε;» ρώτησα.
«Ότι δεν μπορούσε να λύσει όλα μου τα προβλήματα με έναν φάκελο. Αλλά θα μπορούσε να έρχεται δύο φορές την εβδομάδα και να με βοηθά να επισκευάζω παλιές ηλεκτρικές συσκευές που είχα στην αποθήκη. Να τις φτιάχνουμε και να τις πουλάω».
Η φωνή του έσπασε.
«Εγώ το θεώρησα προσβολή. Νόμιζα ότι δεν ήθελε να μου δώσει λεφτά».
Η Άννα τον κοίταξε με κατανόηση.
«Μερικές φορές εκείνος που μας αγαπά προσπαθεί να μας προσφέρει αυτό που ξέρει καλύτερα».
Ο αδελφός μου έμεινε για αρκετή ώρα σιωπηλός.
Έναν μήνα αργότερα άρχισε να οργανώνει ένα μικρό εργαστήριο επισκευής παλιών ηλεκτρικών συσκευών στο πίσω μέρος του καταστήματός του.
Δεν έγινε ξαφνικά πλούσιος.
Ούτε λύθηκαν μαγικά όλα τα οικονομικά του προβλήματα.
Αλλά άρχισε να εργάζεται με διαφορετική διάθεση.
Κάθε φορά που έφτιαχνε κάτι, μου έστελνε φωτογραφία.
Και συχνά έγραφε:
«Ο παππούς θα το είχε καταφέρει πιο γρήγορα».
Το φθινόπωρο, σχεδόν έξι μήνες μετά τον θάνατο του παππού, το μεγάλο ρολόι τοποθετήθηκε σε προστατευμένη προθήκη στον χώρο των εκπαιδευτικών εργαστηρίων, σύμφωνα με τη συμφωνία που είχαμε κάνει.
Δίπλα του μπήκε μια μικρή πινακίδα.
Δεν ανέφερε την οικονομική του αξία.
Έγραφε μόνο:
«Ρολόι από τη συλλογή του Νικόλα Καραγιάννη. Παραχωρήθηκε από την οικογένειά του στη μνήμη μιας παλιάς φιλίας και της τέχνης της επισκευής».
Την ημέρα της πρώτης επίσκεψης πήγαμε όλοι μαζί.
Τα παιδιά μου στάθηκαν μπροστά στην προθήκη και παρακολουθούσαν τους δείκτες.
Ο μικρός μου γιος ρώτησε:
«Μαμά, γιατί ο προπάππους αγαπούσε τόσο πολύ τα ρολόγια;»
Σκέφτηκα για λίγο.
Ύστερα του απάντησα:
«Επειδή του θύμιζαν ότι ο χρόνος δεν πρέπει να πηγαίνει χαμένος».
Ο Σπύρος, που στεκόταν δίπλα μου, συμπλήρωσε:
«Και ότι δεν χρειάζεται να πετάς κάτι επειδή χάλασε».
Χαμογέλασα.
Αυτή ήταν η φράση του παππού.
Ακριβώς όπως τη θυμόμουν.
Εκείνο το απόγευμα, όταν γυρίσαμε στο σπίτι, άνοιξα το μικρό κουτί με τα πράγματά του.
Μέσα υπήρχε ένα συνηθισμένο ρολόι χειρός, με φθαρμένο δερμάτινο λουράκι.
Δεν ήταν ακριβό.
Δεν είχε σπάνιο μηχανισμό.
Ήταν το ρολόι που φορούσε όταν με πήγαινε μικρή βόλτα στην παραλία της Πάτρας.
Το σήκωσα και το κράτησα στην παλάμη μου.
Είχε σταματήσει.
Για μια στιγμή σκέφτηκα να το πάω στον κύριο Μανώλη.
Ύστερα αποφάσισα να το αφήσω όπως ήταν, μέχρι να έχω χρόνο να ασχοληθώ μαζί του σωστά.
Γιατί κατάλαβα επιτέλους ότι δεν χρειάζεται κάθε αντικείμενο να λειτουργεί για να έχει αξία.
Μερικές φορές αρκεί να μας θυμίζει κάποιον.
Και κάτι ακόμη.
Όταν ένας άνθρωπος φεύγει από τη ζωή, οι συγγενείς συχνά αρχίζουν να μετρούν όσα άφησε πίσω του.
Σπίτια, χρήματα, κοσμήματα, έπιπλα και παλιά ρολόγια.
Σπάνια όμως μετρούν τις ώρες που τους αφιέρωσε.
Τις συμβουλές που τους έδωσε.
Τις ευκαιρίες που προσπάθησε να τους ανοίξει.
Ο παππούς μας άφησε είκοσι τρία ρολόγια.
Κι εμείς παραλίγο να χάσουμε ο ένας τον άλλον προσπαθώντας να αποφασίσουμε ποιος θα πάρει το ακριβότερο.
Τελικά, το πιο πολύτιμο πράγμα που μας κληροδότησε δεν ήταν κανένα από αυτά.
Ήταν η τελευταία του υπενθύμιση ότι ο χρόνος έχει αξία μόνο όταν τον χρησιμοποιούμε για ανθρώπους που αγαπάμε.
Και κάθε φορά που ακούω σήμερα το απαλό τικ τακ ενός παλιού ρολογιού, θυμάμαι τον Σπύρο να στέκεται μπροστά στην προθήκη και να ψιθυρίζει:
«Παππού, τελικά κατάλαβα γιατί δεν ήθελες απλώς να μου το δώσεις».
Μόνο που εκείνη τη φορά ο αδελφός μου δεν περίμενε καμία απάντηση.
Ήξερε πως την είχε ήδη πάρει.